सर्ग 17: विभीषण का आगमन और वानरों का विचार

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः ।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः

ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaṃ rāvaṇānujaḥ |
ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम् ।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः

taṃ meruśikharākāraṃ dīptāmiva śatahradām |
gaganasthaṃ mahīsthāste dadṛśurvānarādhipāḥ

ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः ।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः

te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |
te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ

स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः ।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः

sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |
varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ

तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः ।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान्

tamātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ |
vānaraiḥ saha durdharṣaścintayāmāsa buddhimān

चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह ।
हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम्

cintayitvā muhūrtaṃ tu vānarāṃstānuvāca ha |
hanumatpramukhān sarvānidaṃ vacanamuttamam

एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ।
राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः

eṣa sarvāyudhopetaścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |
rākṣasobhyeti paśyadhvamasmān hantuṃ na saṃśayaḥ

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन्

sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ |
sālānudyamya śailāṃśca idaṃ vacanamabruvan

शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् ।
निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः

śīghraṃ vyādiśa no rājan vadhāyaiṣāṃ durātmanām |
nipatanti hatā yāvad dharaṇyāmalpacetanāḥ

तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः ।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत

teṣāṃ sambhāṣamāṇānāmanyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ |
uttaraṃ tīramāsādya khastha eva vyatiṣṭhata

स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः

sa uvāca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān |
sugrīvaṃ tāṃśca samprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ

रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः

rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
tasyāhamanujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ

तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम् ।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता

tena sītā janasthānād hṛtā hatvā jaṭāyuṣam |
ruddhā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā

तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम् ।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः

tamahaṃ hetubhirvākyairvividhaiśca nyadarśayam |
sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ

स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः ।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम्

sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
ucyamānaṃ hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham

सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः ।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः

so'haṃ paruṣitastena dāsavaccāvamānitaḥ |
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ

निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने ।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम्

nivedayata māṃ kṣipraṃ rāghavāya mahātmane |
sarvalokaśaraṇyāya vibhīṣaṇamupasthitam

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः ।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत्

etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ |
lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdhamidamabravīt

प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः ।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव

praviṣṭaḥ śatrusainyaṃ hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |
nihanyādantaraṃ labdhvā ulūko vāyasāniva

मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि ।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप

mantre vyūhe naye cāre yukto bhavitumarhasi |
vānarāṇāṃ ca bhadraṃ te pareṣāṃ ca paraṃtapa

अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः ।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत्

antardhānagatā hyete rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |
śūrāśca nikṛtijñāśca teṣāṃ jātu na viśvaset

प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम् ।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः

praṇidhī rākṣasendrasya rāvaṇasya bhavedayam |
anupraviśya so'smāsu bhedaṃ kuryānna saṃśayaḥ

अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान् ।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि

atha vā svayamevaiṣa chidramāsādya buddhimān |
anupraviśya viśvaste kadācit praharedapi

मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा ।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम्

mitrāṭavibalaṃ caiva maulabhṛtyabalaṃ tathā |
sarvametad balaṃ grāhyaṃ varjayitvā dviṣadbalam

प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो ।
आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत्

prakṛtyā rākṣaso hyeṣa bhrātāmitrasya vai prabho |
āgataśca ripuḥ sākṣāt kathamasmiṃśca viśvaset

रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः

rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ |
caturbhiḥ saha rakṣobhirbhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर

rāvaṇena praṇītaṃ hi tamavehi vibhīṣaṇam |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manye kṣamaṃ kṣamavatāṃ vara

राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः ।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ

rākṣaso jihmayā buddhyā saṃdiṣṭo'yamihāgataḥ |
prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi cānagha

वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः

vadhyatāmeṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha |
rāvaṇasya nṛśaṃsasya bhrātā hyeṣa vibhīṣaṇaḥ

एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत्

evamuktvā tu taṃ rāmaṃ saṃrabdho vāhinīpatiḥ |
vākyajño vākyakuśalaṃ tato maunamupāgamat

सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः ।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन्

sugrīvasya tu tad vākyaṃ śrutvā rāmo mahābalaḥ |
samīpasthānuvācedaṃ hanumatpramukhān kapīn

यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति ।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम्

yaduktaṃ kapirājena rāvaṇāvarajaṃ prati |
vākyaṃ hetumadatyarthaṃ bhavadbhirapi ca śrutam

सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा ।
समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता

suhṛdāmarthakṛcchreṣu yuktaṃ buddhimatā sadā |
samarthenopasaṃdeṣṭuṃ śāśvatīṃ bhūtimicchatā

इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः ।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः

ityevaṃ paripṛṣṭāste svaṃ svaṃ matamatandritāḥ |
sopacāraṃ tadā rāmamūcuḥ priyacikīrṣavaḥ

अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव ।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया

ajñātaṃ nāsti te kiṃcit triṣu lokeṣu rāghava |
ātmānaṃ pūjayan rāma pṛcchasyasmān suhṛttayā

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः ।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च

tvaṃ hi satyavrataḥ śūro dhārmiko dṛḍhavikramaḥ |
parīkṣyakārī smṛtimān nisṛṣṭātmā suhṛtsu ca

तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव ।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः

tasmādekaikaśastāvad bruvantu sacivāstava |
hetuto matisampannāḥ samarthāśca punaḥ punaḥ

इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः ।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः

ityukte rāghavāyātha matimānaṅgado'grataḥ |
vibhīṣaṇaparīkṣārthamuvāca vacanaṃ hariḥ

शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि ।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः

śatroḥ sakāśāt samprāptaḥ sarvathā tarkya eva hi |
viśvāsanīyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ

छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः ।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत्

chādayitvā''tmabhāvaṃ hi caranti śaṭhabuddhayaḥ |
praharanti ca randhreṣu so'narthaḥ sumahān bhavet

अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह ।
गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत्

arthānarthau viniścitya vyavasāyaṃ bhajeta ha |
guṇataḥ saṃgrahaṃ kuryād doṣatastu visarjayet

यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम् ।
गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप

yadi doṣo mahāṃstasmiṃstyajyatāmaviśaṅkitam |
guṇān vāpi bahūn jñātvā saṃgrahaḥ kriyatāṃ nṛpa

शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम्

śarabhastvatha niścitya sārthaṃ vacanamabravīt |
kṣipramasmin naravyāghra cāraḥ pratividhīyatām

प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना ।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः

praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣmabuddhinā |
parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ

जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः ।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम्

jāmbavāṃstvatha samprekṣya śāstrabuddhyā vicakṣaṇaḥ |
vākyaṃ vijñāpayāmāsa guṇavad doṣavarjitam

बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः ।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम्

baddhavairācca pāpācca rākṣasendrād vibhīṣaṇaḥ |
adeśakāle samprāptaḥ sarvathā śaṃkyatāmayam

ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः ।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम्

tato maindastu samprekṣya nayāpanayakovidaḥ |
vākyaṃ vacanasampanno babhāṣe hetumattaram

अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः ।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर

anujo nāma tasyaiṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ |
pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanairnarapatīśvara

भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि ।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ

bhāvamasya tu vijñāya tattvatastaṃ kariṣyasi |
yadi duṣṭo na duṣṭo vā buddhipūrvaṃ nararṣabha

अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु

atha saṃskārasampanno hanūmān sacivottamaḥ |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamarthavanmadhuraṃ laghu

न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम् ।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन्

na bhavantaṃ matiśreṣṭhaṃ samarthaṃ vadatāṃ varam |
atiśāyayituṃ śakto bṛhaspatirapi bruvan

न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः ।
वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात्

na vādānnāpi saṃgharṣānnādhikyānna ca kāmataḥ |
vakṣyāmi vacanaṃ rājan yathārthaṃ rāma gauravāt

अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव ।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते

arthānarthanimittaṃ hi yaduktaṃ sacivaistava |
tatra doṣaṃ prapaśyāmi kriyā nahyupapadyate

ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते ।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे

ṛte niyogāt sāmarthyamavaboddhuṃ na śakyate |
sahasā viniyogo'pi doṣavān pratibhāti me

चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव ।
अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते

cārapraṇihitaṃ yuktaṃ yaduktaṃ sacivaistava |
arthasyāsambhavāt tatra kāraṇaṃ nopapadyate

अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः ।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति

adeśakāle samprāpta ityayaṃ yad vibhīṣaṇaḥ |
vivakṣā tatra me'stīyaṃ tāṃ nibodha yathāmati

एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा ।
पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि

eṣa deśaśca kālaśca bhavatīha yathā tathā |
puruṣāt puruṣaṃ prāpya tathā doṣaguṇāvapi

दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि ।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः

daurātmyaṃ rāvaṇe dṛṣṭvā vikramaṃ ca tathā tvayi |
yuktamāgamanaṃ hyatra sadṛśaṃ tasya buddhitaḥ

अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति ।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता

ajñātarūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājan pṛcchyatāmiti |
yaduktamatra me prekṣā kācidasti samīkṣitā

पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः ।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम्

pṛcchyamāno viśaṅketa sahasā buddhimān vacaḥ |
tatra mitraṃ praduṣyeta mithyā pṛṣṭaṃ sukhāgatam

अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै ।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम्

aśakyaṃ sahasā rājan bhāvo boddhuṃ parasya vai |
antareṇa svarairbhinnairnaipuṇyaṃ paśyatāṃ bhṛśam

न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता ।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः

na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā |
prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmānme nāsti saṃśayaḥ

अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति ।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः

aśaṅkitamatiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati |
na cāsya duṣṭavāgasti tasmānme nāsti saṃśayaḥ

आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् ।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम्

ākāraśchādyamāno'pi na śakyo vinigūhitum |
balāddhi vivṛṇotyeva bhāvamantargataṃ nṛṇām

देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर ।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम्

deśakālopapannaṃ ca kāryaṃ kāryavidāṃ vara |
saphalaṃ kurute kṣipraṃ prayogeṇābhisaṃhitam

उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् ।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम्

udyogaṃ tava samprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam |
vālinaṃ ca hataṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam

राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः ।
एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः

rājyaṃ prārthayamānastu buddhipūrvamihāgataḥ |
etāvat tu puraskṛtya yujyate tasya saṃgrahaḥ

यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति ।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर

yathāśakti mayoktaṃ tu rākṣasasyārjavaṃ prati |
pramāṇaṃ tvaṃ hi śeṣasya śrutvā buddhimatāṃ vara