सर्ग 16: रावण द्वारा विभीषण का तिरस्कार और प्रस्थान

सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः

suniviṣṭaṃ hitaṃ vākyamuktavantaṃ vibhīṣaṇam |
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ

वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च ।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना

vaset saha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa ca |
na tu mitrapravādena saṃvasecchatrusevinā

जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस ।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा

jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa |
hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā

प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस ।
ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च

pradhānaṃ sādhakaṃ vaidyaṃ dharmaśīlaṃ ca rākṣasa |
jñātayo'pyavamanyante śūraṃ paribhavanti ca

नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः ।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः

nityamanyonyasaṃhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ |
pracchannahṛdayā ghorā jñātayastu bhayāvahāḥ

श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा ।
पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम

śrūyante hastibhirgītāḥ ślokāḥ padmavane purā |
pāśahastān narān dṛṣṭvā śṛṇuṣva gadato mama

नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः ।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः

nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ |
ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ

उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः ।
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः

upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātra saṃśayaḥ |
kṛtsnād bhayājjñātibhayaṃ kukaṣṭaṃ vihitaṃ ca naḥ

विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम् ।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः

vidyate goṣu sampannaṃ vidyate jñātito bhayam |
vidyate strīṣu cāpalyaṃ vidyate brāhmaṇe tapaḥ

ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः ।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः

tato neṣṭamidaṃ saumya yadahaṃ lokasatkṛtaḥ |
aiśvaryamabhijātaśca ripūṇāṃ mūrdhni ca sthitaḥ

यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः ।
न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम्

yathā puṣkarapatreṣu patitāstoyabindavaḥ |
na śleṣamabhigacchanti tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम् ।
न भवत्यम्बुसंक्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम्

yathā śaradi meghānāṃ siñcatāmapi garjatām |
na bhavatyambusaṃkledastathānāryeṣu sauhṛdam

यथा मधुकरस्तर्षाद् रसं विन्दन्न तिष्ठति ।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम्

yathā madhukarastarṣād rasaṃ vindanna tiṣṭhati |
tathā tvamapi tatraiva tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा मधुकरस्तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि ।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम्

yathā madhukarastarṣāt kāśapuṣpaṃ pibannapi |
rasamatra na vindeta tathānāryeṣu sauhṛdam

यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः ।
दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम्

yathā pūrvaṃ gajaḥ snātvā gṛhya hastena vai rajaḥ |
dūṣayatyātmano dehaṃ tathānāryeṣu sauhṛdam

योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर ।
अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसन

yo'nyastvevaṃvidhaṃ brūyād vākyametanniśācara |
asmin muhūrte na bhavet tvāṃ tu dhik kulapāṃsana

इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः ।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः

ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ |
utpapāta gadāpāṇiścaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ

अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः ।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्राता वै राक्षसाधिपम्

abravīcca tadā vākyaṃ jātakrodho vibhīṣaṇaḥ |
antarikṣagataḥ śrīmān bhrātā vai rākṣasādhipam

स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि ।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः ।
इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते

sa tvaṃ bhrānto'si me rājan brūhi māṃ yad yadicchasi |
jyeṣṭho mānyaḥ pitṛsamo na ca dharmapathe sthitaḥ |
idaṃ hi paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmyagrajasya te

सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन ।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः

sunītaṃ hitakāmena vākyamuktaṃ daśānana |
na gṛhṇantyakṛtātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः ।
न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा

baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇaḥ |
na naśyantamupekṣe tvāṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā

दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः ।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः

dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
na tvāmicchāmyahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca narā raṇe |
kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ

तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता ।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना

tanmarṣayatu yaccoktaṃ gurutvāddhitamicchatā |
ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām |
svasti te'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā

निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा
न रोचते ते वचनं निशाचर ।
परान्तकाले हि गतायुषो नरा
हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्

nivāryamāṇasya mayā hitaiṣiṇā
na rocate te vacanaṃ niśācara |
parāntakāle hi gatāyuṣo narā
hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam