सर्ग 14: विभीषण का प्रहस्त और सभा को उत्तर

निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं
स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि ।
विभीषणो राक्षसराजमुख्य-
मुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम्

niśācarendrasya niśamya vākyaṃ
sa kumbhakarṇasya ca garjitāni |
vibhīṣaṇo rākṣasarājamukhya-
muvāca vākyaṃ hitamarthayuktam

वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशि-
श्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः ।
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः
सीतामहाहिस्तव केन राजन्

vṛto hi bāhvantarabhogarāśi-
ścintāviṣaḥ susmitatīkṣṇadaṃṣṭraḥ |
pañcāṅgulīpañcaśiro'tikāyaḥ
sītāmahāhistava kena rājan

यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति
बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः ।
दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

yāvanna laṅkāṃ samabhidravanti
balīmukhāḥ parvatakūṭamātrāḥ |
daṃṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca
pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा
रामेरिता राक्षसपुंगवानाम् ।
वज्रोपमा वायुसमानवेगाः
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली

yāvanna gṛhṇanti śirāṃsi bāṇā
rāmeritā rākṣasapuṃgavānām |
vajropamā vāyusamānavegāḥ
pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं-
स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा ।
निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः
स्थातुं समर्था युधि राघवस्य

na kumbhakarṇendrajitau ca rājaṃ-
stathā mahāpārśvamahodarau vā |
nikumbhakumbhau ca tathātikāyaḥ
sthātuṃ samarthā yudhi rāghavasya

जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं
गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः ।
न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो-
र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः

jīvaṃstu rāmasya na mokṣyase tvaṃ
guptaḥ savitrāpyathavā marudbhiḥ |
na vāsavasyāṅkagato na mṛtyo-
rnabho na pātālamanupraviṣṭaḥ

निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य
ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे ।
न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो
न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित्

niśamya vākyaṃ tu vibhīṣaṇasya
tataḥ prahasto vacanaṃ babhāṣe |
na no bhayaṃ vidma na daivatebhyo
na dānavebhyo'pyathavā kadācit

न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो
भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः ।
कथं नु रामाद् भविता भयं नो
नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित्

na yakṣagandharvamahoragebhyo
bhayaṃ na saṃkhye patagoragebhyaḥ |
kathaṃ nu rāmād bhavitā bhayaṃ no
narendraputrāt samare kadācit

प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य
विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी ।
ततो महार्थं वचनं बभाषे
धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः

prahastavākyaṃ tvahitaṃ niśamya
vibhīṣaṇo rājahitānukāṅkṣī |
tato mahārthaṃ vacanaṃ babhāṣe
dharmārthakāmeṣu niviṣṭabuddhiḥ

प्रहस्त राजा च महोदरश्च
त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम् ।
ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं
यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः

prahasta rājā ca mahodaraśca
tvaṃ kumbhakarṇaśca yathārthajātam |
bravīta rāmaṃ prati tanna śakyaṃ
yathā gatiḥ svargamadharmabuddheḥ

वधस्तु रामस्य मया त्वया च
प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा ।
कथं भवेदर्थविशारदस्य
महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य

vadhastu rāmasya mayā tvayā ca
prahasta sarvairapi rākṣasairvā |
kathaṃ bhavedarthaviśāradasya
mahārṇavaṃ tartumivāplavasya

धर्मप्रधानस्य महारथस्य
इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः ।
पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य
कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः

dharmapradhānasya mahārathasya
ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ |
puro'sya devāśca tathāvidhasya
kṛtyeṣu śaktasya bhavanti mūḍhāḥ

तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा
दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः ।
भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्

tīkṣṇā na tāvat tava kaṅkapatrā
durāsadā rāghavavipramuktāḥ |
bhittvā śarīraṃ praviśanti bāṇāḥ
prahasta tenaiva vikatthase tvam

भित्त्वा न तावत् प्रविशन्ति कायं
प्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः ।
शिताः शरा राघवविप्रमुक्ताः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम्

bhittvā na tāvat praviśanti kāyaṃ
prāṇāntikāste'śanitulyavegāḥ |
śitāḥ śarā rāghavavipramuktāḥ
prahasta tenaiva vikatthase tvam

न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो
न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः ।
न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं
त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः

na rāvaṇo nātibalastriśīrṣo
na kumbhakarṇasya suto nikumbhaḥ |
na cendrajid dāśarathiṃ pravoḍhuṃ
tvaṃ vā raṇe śakrasamaṃ samarthaḥ

देवान्तको वापि नरान्तको वा
तथातिकायोऽतिरथो महात्मा ।
अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य

devāntako vāpi narāntako vā
tathātikāyo'tiratho mahātmā |
akampanaścādrisamānasāraḥ
sthātuṃ na śaktā yudhi rāghavasya

अयं च राजा व्यसनाभिभूतो
मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः ।
अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे
तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी

ayaṃ ca rājā vyasanābhibhūto
mitrairamitrapratimairbhavadbhiḥ |
anvāsyate rākṣasanāśanārthe
tīkṣṇaḥ prakṛtyā hyasamīkṣakārī

अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना
नागेन भीमेन महाबलेन ।
बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो
राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु

anantabhogena sahasramūrdhnā
nāgena bhīmena mahābalena |
balāt parikṣiptamimaṃ bhavanto
rājānamutkṣipya vimocayantu

यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः
समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः ।
निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो
भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः

yāvaddhi keśagrahaṇāt suhṛdbhiḥ
sametya sarvaiḥ paripūrṇakāmaiḥ |
nigṛhya rājā parirakṣitavyo
bhūtairyathā bhīmabalairgṛhītaḥ

सुवारिणा राघवसागरेण
प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः ।
युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य
काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः

suvāriṇā rāghavasāgareṇa
pracchādyamānastarasā bhavadbhiḥ |
yuktastvayaṃ tārayituṃ sametya
kākutsthapātālamukhe patan saḥ

इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य
राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य ।
सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि
नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम्

idaṃ purasyāsya sarākṣasasya
rājñaśca pathyaṃ sasuhṛjjanasya |
samyagghi vākyaṃ svamataṃ bravīmi
narendraputrāya dadātu maithilīm

परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा
स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम् ।
तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या
वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री

parasya vīryaṃ svabalaṃ ca buddhvā
sthānaṃ kṣayaṃ caiva tathaiva vṛddhim |
tathā svapakṣe'pyanumṛśya buddhyā
vadet kṣamaṃ svāmihitaṃ sa mantrī