सर्ग 128: श्रीराम का राज्याभिषेक

शिरस्यञ्जलिमाधाय कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम्

śirasyañjalimādhāya kaikeyyānandavardhanaḥ |
babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद् ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम

pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |
tad dadāmi punastubhyaṃ yathā tvamadadā mama

धुरमेकाकिना न्यस्तां वृषभेण बलीयसा ।
किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे

dhuramekākinā nyastāṃ vṛṣabheṇa balīyasā |
kiśoravad guruṃ bhāraṃ na voḍhumahamutsahe

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् ।
दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम्

vārivegena mahatā bhinnaḥ seturiva kṣaran |
durbandhanamidaṃ manye rājyacchidramasaṃvṛtam

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः ।
नान्वेतुमुत्सहे वीर तव मार्गमरिंदम

gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ |
nānvetumutsahe vīra tava mārgamariṃdama

यथा चारोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।
महानपि दुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान्

yathā cāropito vṛkṣo jātaścāntarniveśane |
mahānapi durāroho mahāskandhaḥ praśākhavān

शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयन् ।
तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोपितः

śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayan |
tasya nānubhavedarthaṃ yasya hetoḥ sa ropitaḥ

एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान् मनुजेन्द्र त्वं भर्ता भृत्यान् न शाधि हि

eṣopamā mahābāho tvamarthaṃ vettumarhasi |
yadyasmān manujendra tvaṃ bhartā bhṛtyān na śādhi hi

जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु राघव ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसम्

jagadadyābhiṣiktaṃ tvāmanupaśyatu rāghava |
pratapantamivādityaṃ madhyāhne dīptatejasam

तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिःस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च

tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuraniḥsvanaiḥ |
madhurairgītaśabdaiśca pratibudhyasva śeṣva ca

यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा ।
तावत् त्वमिह लोकस्य स्वामित्वमनुवर्तय

yāvadāvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā |
tāvat tvamiha lokasya svāmitvamanuvartaya

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरञ्जयः ।
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे

bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapurañjayaḥ |
tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe

ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धनाः ।
सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्यवारयन्

tataḥ śatrughnavacanānnipuṇāḥ śmaśruvardhanāḥ |
sukhahastāḥ suśīghrāśca rāghavaṃ paryavārayan

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे

pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale |
sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe

विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनोपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन्

viśodhitajaṭaḥ snātaścitramālyānulepanaḥ |
mahārhavasanopetastasthau tatra śriyā jvalan

प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् ।
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः

pratikarma ca rāmasya kārayāmāsa vīryavān |
lakṣmaṇasya ca lakṣmīvānikṣvākukulavardhanaḥ

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम्

pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
ātmanaiva tadā cakrurmanasvinyo manoharam

ततो वानरपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् ।
चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला

tato vānarapatnīnāṃ sarvāsāmeva śobhanam |
cakāra yatnāt kausalyā prahṛṣṭā putravatsalā

ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः ।
योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम्

tataḥ śatrughnavacanāt sumantro nāma sārathiḥ |
yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam

अग्न्यर्कामलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् ।
आरुरोह महाबाहू रामः परपुरंजयः

agnyarkāmalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam |
āruroha mahābāhū rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

सुग्रीवो हनुमांश्चैव महेन्द्रसदृशद्युती ।
स्नातौ दिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुः शुभकुण्डलौ

sugrīvo hanumāṃścaiva mahendrasadṛśadyutī |
snātau divyanibhairvastrairjagmatuḥ śubhakuṇḍalau

सर्वाभरणजुष्टाश्च ययुस्ताः शुभकुण्डलाः ।
सुग्रीवपत्न्यः सीता च द्रष्टुं नगरमुत्सुकाः

sarvābharaṇajuṣṭāśca yayustāḥ śubhakuṇḍalāḥ |
sugrīvapatnyaḥ sītā ca draṣṭuṃ nagaramutsukāḥ

अयोध्यायां च सचिवा राज्ञो दशरथस्य च ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत्

ayodhyāyāṃ ca sacivā rājño daśarathasya ca |
purohitaṃ puraskṛtya mantrayāmāsurarthavat

अशोको विजयश्चैव सिद्धार्थश्च समाहिताः ।
मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थमृद्ध्यर्थं नगरस्य च

aśoko vijayaścaiva siddhārthaśca samāhitāḥ |
mantrayan rāmavṛddhyarthamṛddhyarthaṃ nagarasya ca

सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः ।
कर्तुमर्हथ रामस्य यद् यन्मङ्गलपूर्वकम्

sarvamevābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ |
kartumarhatha rāmasya yad yanmaṅgalapūrvakam

इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य च पुरोहितः ।
नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः

iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya ca purohitaḥ |
nagarānniryayustūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः ।
प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम्

hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivānaghaḥ |
prayayau rathamāsthāya rāmo nagaramuttamam

जग्राह भरतो रश्मीन् शत्रुघ्नश्छत्रमाददे ।
लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संवीजयंस्तदा

jagrāha bharato raśmīn śatrughnaśchatramādade |
lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃvījayaṃstadā

श्वेतं च वालव्यजनं जगृहे परितः स्थितः ।
अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः

śvetaṃ ca vālavyajanaṃ jagṛhe paritaḥ sthitaḥ |
aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

ऋषिसङ्घैस्तदाऽऽकाशे देवैश्च समरुद्गणैः ।
स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः

ṛṣisaṅghaistadā''kāśe devaiśca samarudgaṇaiḥ |
stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ

ततः शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
आरुरोह महातेजाः सुग्रीवः प्लवगर्षभः

tataḥ śatruñjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam |
āruroha mahātejāḥ sugrīvaḥ plavagarṣabhaḥ

नव नागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः

nava nāgasahasrāṇi yayurāsthāya vānarāḥ |
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
प्रययौ पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम्

śaṅkhaśabdapraṇādaiśca dundubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ |
prayayau puruṣavyāghrastāṃ purīṃ harmyamālinīm

ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।
विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा

dadṛśuste samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram |
virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम्

te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ |
anujagmurmahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam

अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।
श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः

amātyairbrāhmaṇaiścaiva tathā prakṛtibhirvṛtaḥ |
śriyā viruruce rāmo nakṣatrairiva candramāḥ

स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि वृतो ययौ

sa purogāmibhistūryaistālasvastikapāṇibhiḥ |
pravyāharadbhirmuditairmaṅgalāni vṛto yayau

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्याः सहद्विजाः ।
नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः

akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyāḥ sahadvijāḥ |
narā modakahastāśca rāmasya purato yayuḥ

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे ।
वानराणां च तत् कर्म ह्याचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम्

sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje |
vānarāṇāṃ ca tat karma hyācacakṣe'tha mantriṇām

श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ।
वानराणां च तत् कर्म राक्षसानां च तद् बलम् ।
विभीषणस्य संयोगमाचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम्

śrutvā ca vismayaṃ jagmurayodhyāpuravāsinaḥ |
vānarāṇāṃ ca tat karma rākṣasānāṃ ca tad balam |
vibhīṣaṇasya saṃyogamācacakṣe'tha mantriṇām

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंयुतः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश सः

dyutimānetadākhyāya rāmo vānarasaṃyutaḥ |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāmayodhyāṃ praviveśa saḥ

ततो ह्यभ्युच्छ्रयन् पौराः पताकाश्च गृहे गृहे ।
ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम्

tato hyabhyucchrayan paurāḥ patākāśca gṛhe gṛhe |
aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyamāsasāda piturgṛham

अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ।
अर्थोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः

athābravīd rājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam |
arthopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ

पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च

piturbhavanamāsādya praviśya ca mahātmanaḥ |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīmabhivādya ca

तच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।
मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवाय निवेदय

tacca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat |
muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvāya nivedaya

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः ।
हस्ते गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ |
haste gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tamālayam

ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च ।
गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः

tatastailapradīpāṃśca paryaṅkāstaraṇāni ca |
gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः ।
अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो

uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ |
abhiṣekāya rāmasya dūtānājñāpaya prabho

सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् ।
ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान्

sauvarṇān vānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān |
dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān

तथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् ।
पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः

tathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām |
pūrṇairghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ

एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः ।
उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः

evamuktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ |
utpeturgaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ

जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन्

jāmbavāṃśca hanūmāṃśca vegadarśī ca vānaraḥ |
ṛṣabhaścaiva kalaśāñjalapūrṇānathānayan

नदीशतानां पञ्चानां जलं कुम्भैरुपाहरन् ।
पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णमथानयत्

nadīśatānāṃ pañcānāṃ jalaṃ kumbhairupāharan |
pūrvāt samudrāt kalaśaṃ jalapūrṇamathānayat

सुषेणः सत्त्वसम्पन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ।
ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमानयत्

suṣeṇaḥ sattvasampannaḥ sarvaratnavibhūṣitam |
ṛṣabho dakṣiṇāttūrṇaṃ samudrājjalamānayat

रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् ।
गवयः पश्चिमात् तोयमाजहार महार्णवात्

raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam |
gavayaḥ paścimāt toyamājahāra mahārṇavāt

रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः ।
उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः

ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ |
uttarācca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ

आजहार स धर्मात्मानिलः सर्वगुणान्वितः ।
ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतं प्रेक्ष्य तज्जलम्

ājahāra sa dharmātmānilaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
tatastairvānaraśreṣṭhairānītaṃ prekṣya tajjalam

अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ।
पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश्च न्यवेदयत्

abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha |
purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaśca nyavedayat

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ।
रामं रत्नमये पीठे ससीतं संन्यवेशयत्

tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha |
rāmaṃ ratnamaye pīṭhe sasītaṃ saṃnyaveśayat

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा

vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
kātyāyanaḥ suyajñaśca gautamo vijayastathā

अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा

abhyaṣiñcannaravyāghraṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।
योधैश्चैवाभ्यषिञ्चस्ते सम्प्रहृष्टैः सनैगमैः

ṛtvigbhirbrāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhirmantribhistathā |
yodhaiścaivābhyaṣiñcaste samprahṛṣṭaiḥ sanaigamaiḥ

सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः ।
चतुर्भिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च संगतैः

sarvauṣadhirasaiścāpi daivatairnabhasi sthitaiḥ |
caturbhirlokapālaiśca sarvairdevaiśca saṃgataiḥ

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वं किरीटं रत्नशोभितम् ।
अभिषिक्तः पुरा येन मनुस्तं दीप्ततेजसम्

brahmaṇā nirmitaṃ pūrvaṃ kirīṭaṃ ratnaśobhitam |
abhiṣiktaḥ purā yena manustaṃ dīptatejasam

तस्यान्ववाये राजानः क्रमाद् येनाभिषेचिताः ।
सभायां हेमक्लृप्तायां शोभितायां महाधनैः

tasyānvavāye rājānaḥ kramād yenābhiṣecitāḥ |
sabhāyāṃ hemaklṛptāyāṃ śobhitāyāṃ mahādhanaiḥ

रत्नैर्नानाविधैश्चैव चित्रितायां सुशोभनैः ।
नानारत्नमये पीठे कल्पयित्वा यथाविधि

ratnairnānāvidhaiścaiva citritāyāṃ suśobhanaiḥ |
nānāratnamaye pīṭhe kalpayitvā yathāvidhi

किरीटेन ततः पश्चाद् वसिष्ठेन महात्मना ।
ऋत्विग्भिर्भूषणैश्चैव समयोक्ष्यत राघवः

kirīṭena tataḥ paścād vasiṣṭhena mahātmanā |
ṛtvigbhirbhūṣaṇaiścaiva samayokṣyata rāghavaḥ

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् ।
श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः

chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham |
śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ

अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।
मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम्

aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |
mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām

राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ।
सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिश्च विभूषितम्

rāghavāya dadau vāyurvāsavena pracoditaḥ |
sarvaratnasamāyuktaṃ maṇibhiśca vibhūṣitam

मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ।
प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ |
prajagurdevagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ।
भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः

abhiṣeke tadarhasya tadā rāmasya dhīmataḥ |
bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaśca pādapāḥ

गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ।
सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा

gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave |
sahasraśatamaśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā

ददौ शतवृषान् पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ।
त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः

dadau śatavṛṣān pūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ |
triṃśatkoṭīrhiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ

नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ।
अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम्

nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ |
arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām

सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजाधिपः ।
वैदूर्यमयचित्रे च चन्द्ररश्मिविभूषिते

sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchanmanujādhipaḥ |
vaidūryamayacitre ca candraraśmivibhūṣite

वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ।
मणिप्रवरजुष्टं तं मुक्ताहारमनुत्तमम्

vāliputrāya dhṛtimānaṅgadāyāṅgade dadau |
maṇipravarajuṣṭaṃ taṃ muktāhāramanuttamam

सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।
अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च

sītāyai pradadau rāmaścandraraśmisamaprabham |
araje vāsasī divye śubhānyābharaṇāni ca

अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ।
अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी

avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave |
avamucyātmanaḥ kaṇṭhāddhāraṃ janakanandinī

अवैक्षत हरीन् सर्वान् भर्तारं च मुहुर्मुहुः ।
तामिङ्गितज्ञः सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम्

avaikṣata harīn sarvān bhartāraṃ ca muhurmuhuḥ |
tāmiṅgitajñaḥ samprekṣya babhāṣe janakātmajām

प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ।
अथ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा

pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini |
atha sā vāyuputrāya taṃ hāramasitekṣaṇā

तेजो धृतिर्यशो दाक्ष्यं सामर्थ्यं विनयो नयः ।
पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन् नेतानि नित्यदा

tejo dhṛtiryaśo dākṣyaṃ sāmarthyaṃ vinayo nayaḥ |
pauruṣaṃ vikramo buddhiryasmin netāni nityadā

हनूमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ।
चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः

hanūmāṃstena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ |
candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ

सर्वे वानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरोत्तमाः ।
वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः

sarve vānaravṛddhāśca ye cānye vānarottamāḥ |
vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ

विभीषणोऽथ सुग्रीवो हनूमाञ्जाम्बवांस्तथा ।
सर्वे वानरमुख्याश्च रामेणाक्लिष्टकर्मणा

vibhīṣaṇo'tha sugrīvo hanūmāñjāmbavāṃstathā |
sarve vānaramukhyāśca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम्

yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiśca puṣkalaiḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmureva yathāgatam

ततो द्विविदमैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः ।
सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः

tato dvividamaindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ |
sarvān kāmaguṇān vīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ

दृष्ट्वा सर्वे महात्मानस्ततस्ते वानरर्षभाः ।
विसृष्टाः पार्थिवेन्द्रेण किष्किन्धां समुपागमन्

dṛṣṭvā sarve mahātmānastataste vānararṣabhāḥ |
visṛṣṭāḥ pārthivendreṇa kiṣkindhāṃ samupāgaman

सुग्रीवो वानरश्रेष्ठो दृष्ट्वा रामाभिषेचनम् ।
पूजितश्चैव रामेण किष्किन्धां प्राविशत् पुरीम्

sugrīvo vānaraśreṣṭho dṛṣṭvā rāmābhiṣecanam |
pūjitaścaiva rāmeṇa kiṣkindhāṃ prāviśat purīm

विभीषणोऽपि धर्मात्मा सह तैर्नैर्ऋतर्षभैः ।
लब्ध्वा कुलधनं राजा लङ्कां प्रायान्महायशाः

vibhīṣaṇo'pi dharmātmā saha tairnairṛtarṣabhaiḥ |
labdhvā kuladhanaṃ rājā laṅkāṃ prāyānmahāyaśāḥ

स राज्यमखिलं शासन्निहतारिर्महायशाः ।
राघवः परमोदारः शशास परया मुदा ।
उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः

sa rājyamakhilaṃ śāsannihatārirmahāyaśāḥ |
rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां
गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।
तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या
तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व

ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ
gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena |
tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhirdhṛtā yā
tāṃ yauvarājye dhuramudvahasva

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो
यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् ।
नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये
ततोऽभ्यषिञ्चद् भरतं महात्मा

sarvātmanā paryanunīyamāno
yadā na saumitrirupaiti yogam |
niyujyamāno bhuvi yauvarājye
tato'bhyaṣiñcad bharataṃ mahātmā

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत् पार्थिवात्मजः

pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt |
anyaiśca vividhairyajñairayajat pārthivātmajaḥ

राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः ।
शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान् भूरिदक्षिणान्

rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ |
śatāśvamedhānājahre sadaśvān bhūridakṣiṇān

आजानुलम्बिबाहुः स महावक्षाः प्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरो रामः शशास पृथिवीमिमाम्

ājānulambibāhuḥ sa mahāvakṣāḥ pratāpavān |
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ śaśāsa pṛthivīmimām

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः

rāghavaścāpi dharmātmā prāpya rājyamanuttamam |
īje bahuvidhairyajñaiḥ sasuhṛjjñātibāndhavaḥ

न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम् ।
न व्याधिजं भयं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

na paryadevan vidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam |
na vyādhijaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थं कश्चिदस्पृशत् ।
न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते

nirdasyurabhavalloko nānarthaṃ kaścidaspṛśat |
na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate

सर्वं मुदितमेवासीत् सर्वो धर्मपरोऽभवत् ।
राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन् परस्परम्

sarvaṃ muditamevāsīt sarvo dharmaparo'bhavat |
rāmamevānupaśyanto nābhyahiṃsan parasparam

आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति

āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |
nirāmayā viśokāśca rāme rājyaṃ praśāsati

रामो रामो राम इति प्रजानामभवन् कथाः ।
रामभूतं जगदभूद् रामे राज्यं प्रशासति

rāmo rāmo rāma iti prajānāmabhavan kathāḥ |
rāmabhūtaṃ jagadabhūd rāme rājyaṃ praśāsati

नित्यमूला नित्यफलास्तरवस्तत्र पुष्पिताः ।
कामवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः

nityamūlā nityaphalāstaravastatra puṣpitāḥ |
kāmavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaśca mārutaḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा लोभविवर्जिताः ।
स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्टाः स्वैरेव कर्मभिः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā lobhavivarjitāḥ |
svakarmasu pravartante tuṣṭāḥ svaireva karmabhiḥ

आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ।
सर्वे लक्षणसम्पन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः

āsan prajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ |
sarve lakṣaṇasampannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् रामो राज्यमकारयत्

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān rāmo rājyamakārayat

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयावहम् ।
आदिकाव्यमिदं चार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम्

dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ rājñāṃ ca vijayāvaham |
ādikāvyamidaṃ cārṣaṃ purā vālmīkinā kṛtam

यः शृणोति सदा लोके नरः पापात् प्रमुच्यते ।
पुत्रकामश्च पुत्रान् वै धनकामो धनानि च

yaḥ śṛṇoti sadā loke naraḥ pāpāt pramucyate |
putrakāmaśca putrān vai dhanakāmo dhanāni ca

लभते मनुजो लोके श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
महीं विजयते राजा रिपूंश्चाप्यधितिष्ठति

labhate manujo loke śrutvā rāmābhiṣecanam |
mahīṃ vijayate rājā ripūṃścāpyadhitiṣṭhati

राघवेण यथा माता सुमित्रा लक्ष्मणेन च ।
भरतेन च कैकेयी जीवपुत्रास्तथा स्त्रियः

rāghaveṇa yathā mātā sumitrā lakṣmaṇena ca |
bharatena ca kaikeyī jīvaputrāstathā striyaḥ

भविष्यन्ति सदानन्दाः पुत्रपौत्रसमन्विताः ।
श्रुत्वा रामायणमिदं दीर्घमायुश्च विन्दति

bhaviṣyanti sadānandāḥ putrapautrasamanvitāḥ |
śrutvā rāmāyaṇamidaṃ dīrghamāyuśca vindati

रामस्य विजयं चेमं सर्वमक्लिष्टकर्मणः ।
शृणोति य इदं काव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम्

rāmasya vijayaṃ cemaṃ sarvamakliṣṭakarmaṇaḥ |
śṛṇoti ya idaṃ kāvyaṃ purā vālmīkinā kṛtam

श्रद्दधानो जितक्रोधो दुर्गाण्यतितरत्यसौ ।
समागम्य प्रवासान्ते रमन्ते सह बान्धवैः

śraddadhāno jitakrodho durgāṇyatitaratyasau |
samāgamya pravāsānte ramante saha bāndhavaiḥ

शृण्वन्ति य इदं काव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ।
ते प्रार्थितान् वरान् सर्वान् प्राप्नुवन्तीह राघवात्

śṛṇvanti ya idaṃ kāvyaṃ purā vālmīkinā kṛtam |
te prārthitān varān sarvān prāpnuvantīha rāghavāt

श्रवणेन सुराः सर्वे प्रीयन्ते सम्प्रशृण्वताम् ।
विनायकाश्च शाम्यन्ति गृहे तिष्ठन्ति यस्य वै

śravaṇena surāḥ sarve prīyante sampraśṛṇvatām |
vināyakāśca śāmyanti gṛhe tiṣṭhanti yasya vai

विजयेत महीं राजा प्रवासी स्वस्तिमान् भवेत् ।
स्त्रियो रजस्वलाः श्रुत्वा पुत्रान् सूयुरनुत्तमान्

vijayeta mahīṃ rājā pravāsī svastimān bhavet |
striyo rajasvalāḥ śrutvā putrān sūyuranuttamān

पूजयंश्च पठंश्चैनमितिहासं पुरातनम् ।
सर्वपापैः प्रमुच्येत दीर्घमायुरवाप्नुयात्

pūjayaṃśca paṭhaṃścainamitihāsaṃ purātanam |
sarvapāpaiḥ pramucyeta dīrghamāyuravāpnuyāt

प्रणम्य शिरसा नित्यं श्रोतव्यं क्षत्रियैर्द्विजात् ।
ऐश्वर्यं पुत्रलाभश्च भविष्यति न संशयः

praṇamya śirasā nityaṃ śrotavyaṃ kṣatriyairdvijāt |
aiśvaryaṃ putralābhaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ

रामायणमिदं कृत्स्नं शृण्वतः पठतः सदा ।
प्रीयते सततं रामः स हि विष्णुः सनातनः

rāmāyaṇamidaṃ kṛtsnaṃ śṛṇvataḥ paṭhataḥ sadā |
prīyate satataṃ rāmaḥ sa hi viṣṇuḥ sanātanaḥ

आदिदेवो महाबाहुर्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
साक्षाद् रामो रघुश्रेष्ठः शेषो लक्ष्मण उच्यते

ādidevo mahābāhurharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
sākṣād rāmo raghuśreṣṭhaḥ śeṣo lakṣmaṇa ucyate

एवमेतत् पुरावृत्तमाख्यानं भद्रमस्तु वः ।
प्रव्याहरत विस्रब्धं बलं विष्णोः प्रवर्धताम्

evametat purāvṛttamākhyānaṃ bhadramastu vaḥ |
pravyāharata visrabdhaṃ balaṃ viṣṇoḥ pravardhatām

देवाश्च सर्वे तुष्यन्ति ग्रहणाच्छ्रवणात् तथा ।
रामायणस्य श्रवणे तृप्यन्ति पितरः सदा

devāśca sarve tuṣyanti grahaṇācchravaṇāt tathā |
rāmāyaṇasya śravaṇe tṛpyanti pitaraḥ sadā

भक्त्या रामस्य ये चेमां संहितामृषिणा कृताम् ।
ये लिखन्तीह च नरास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे

bhaktyā rāmasya ye cemāṃ saṃhitāmṛṣiṇā kṛtām |
ye likhantīha ca narāsteṣāṃ vāsastriviṣṭape

कुटुम्बवृद्धिं धनधान्यवृद्धिं
स्त्रियश्च मुख्याः सुखमुत्तमं च ।
श्रुत्वा शुभं काव्यमिदं महार्थं
प्राप्नोति सर्वां भुवि चार्थसिद्धिम्

kuṭumbavṛddhiṃ dhanadhānyavṛddhiṃ
striyaśca mukhyāḥ sukhamuttamaṃ ca |
śrutvā śubhaṃ kāvyamidaṃ mahārthaṃ
prāpnoti sarvāṃ bhuvi cārthasiddhim

आयुष्यमारोग्यकरं यशस्यं
सौभ्रातृकं बुद्धिकरं शुभं च ।
श्रोतव्यमेतन्नियमेन सद्भि-
राख्यानमोजस्करमृद्धिकामैः

āyuṣyamārogyakaraṃ yaśasyaṃ
saubhrātṛkaṃ buddhikaraṃ śubhaṃ ca |
śrotavyametanniyamena sadbhi-
rākhyānamojaskaramṛddhikāmaiḥ