सर्ग 127: नंदिग्राम में भरत-राम मिलन

श्रुत्वा तु परमानन्दं भरतः सत्यविक्रमः ।
हृष्टमाज्ञापयामास शत्रुघ्नं परवीरहा

śrutvā tu paramānandaṃ bharataḥ satyavikramaḥ |
hṛṣṭamājñāpayāmāsa śatrughnaṃ paravīrahā

दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च ।
सुगन्धमाल्यैर्वादित्रैरर्चन्तु शुचयो नराः

daivatāni ca sarvāṇi caityāni nagarasya ca |
sugandhamālyairvāditrairarcantu śucayo narāḥ

सूताः स्तुतिपुराणज्ञाः सर्वे वैतालिकास्तथा ।
सर्वे वादित्रकुशला गणिकाश्चैव सर्वशः

sūtāḥ stutipurāṇajñāḥ sarve vaitālikāstathā |
sarve vāditrakuśalā gaṇikāścaiva sarvaśaḥ

राजदारास्तथामात्याः सैन्याः सेनाङ्गनागणाः ।
ब्राह्मणाश्च सराजन्याः श्रेणीमुख्यास्तथा गणाः

rājadārāstathāmātyāḥ sainyāḥ senāṅganāgaṇāḥ |
brāhmaṇāśca sarājanyāḥ śreṇīmukhyāstathā gaṇāḥ

अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम् ।
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा

abhiniryāntu rāmasya draṣṭuṃ śaśinibhaṃ mukham |
bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ paravīrahā

विष्टीरनेकसाहस्रीश्चोदयामास भागशः ।
समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च

viṣṭīranekasāhasrīścodayāmāsa bhāgaśaḥ |
samīkuruta nimnāni viṣamāṇi samāni ca

स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामादितः परम् ।
सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा

sthānāni ca nirasyantāṃ nandigrāmāditaḥ param |
siñcantu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ himaśītena vāriṇā

ततोऽभ्यवकिरन्त्वन्ये लाजैः पुष्पैश्च सर्वतः ।
समुच्छ्रितपताकास्तु रथ्याः पुरवरोत्तमे

tato'bhyavakirantvanye lājaiḥ puṣpaiśca sarvataḥ |
samucchritapatākāstu rathyāḥ puravarottame

शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
स्रग्दाममुक्तपुष्पैश्च सुवर्णैः पञ्चवर्णकैः

śobhayantu ca veśmāni sūryasyodayanaṃ prati |
sragdāmamuktapuṣpaiśca suvarṇaiḥ pañcavarṇakaiḥ

राजमार्गमसम्बाधं किरन्तु शतशो नराः ।
ततस्तच्छासनं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य मुदान्विताः

rājamārgamasambādhaṃ kirantu śataśo narāḥ |
tatastacchāsanaṃ śrutvā śatrughnasya mudānvitāḥ

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थश्चार्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चापि निर्ययुः

dhṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārthaścārthasādhakaḥ |
aśoko mantrapālaśca sumantraścāpi niryayuḥ

मत्तैर्नागसहस्रैश्च सध्वजैः सुविभूषितैः ।
अपरे हेमकक्षाभिः सगजाभिः करेणुभिः

mattairnāgasahasraiśca sadhvajaiḥ suvibhūṣitaiḥ |
apare hemakakṣābhiḥ sagajābhiḥ kareṇubhiḥ

निर्ययुस्तुरगाक्रान्ता रथैश्च सुमहारथाः ।
शक्त्यृष्टिपाशहस्तानां सध्वजानां पताकिनाम्

niryayusturagākrāntā rathaiśca sumahārathāḥ |
śaktyṛṣṭipāśahastānāṃ sadhvajānāṃ patākinām

तुरगाणां सहस्रैश्च मुख्यैर्मुख्यतरान्वितैः ।
पदातीनां सहस्रैश्च वीराः परिवृता ययुः

turagāṇāṃ sahasraiśca mukhyairmukhyatarānvitaiḥ |
padātīnāṃ sahasraiśca vīrāḥ parivṛtā yayuḥ

ततो यानान्युपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः

tato yānānyupārūḍhāḥ sarvā daśarathastriyaḥ |
kausalyāṃ pramukhe kṛtvā sumitrāṃ cāpi niryayuḥ

कैकेय्या सहिताः सर्वा नन्दिग्राममुपागमन्

kaikeyyā sahitāḥ sarvā nandigrāmamupāgaman

द्विजातिमुख्यैर्धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः ।
माल्यमोदकहस्तैश्च मन्त्रिभिर्भरतो वृतः

dvijātimukhyairdharmātmā śreṇīmukhyaiḥ sanaigamaiḥ |
mālyamodakahastaiśca mantribhirbharato vṛtaḥ

शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिनन्दितः ।
आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः

śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhinanditaḥ |
āryapādau gṛhītvā tu śirasā dharmakovidaḥ

पाण्डुरं छत्रमादाय शुक्लमाल्योपशोभितम् ।
शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते

pāṇḍuraṃ chatramādāya śuklamālyopaśobhitam |
śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite

उपवासकृशो दीनश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
भ्रातुरागमनं श्रुत्वा तत्पूर्वं हर्षमागतः

upavāsakṛśo dīnaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ |
bhrāturāgamanaṃ śrutvā tatpūrvaṃ harṣamāgataḥ

प्रत्युद्ययौ यदा रामं महात्मा सचिवैः सह ।
अश्वानां खुरशब्दैश्च रथनेमिस्वनेन च

pratyudyayau yadā rāmaṃ mahātmā sacivaiḥ saha |
aśvānāṃ khuraśabdaiśca rathanemisvanena ca

शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी ।
गजानां बृंहितैश्चापि शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः

śaṅkhadundubhinādena saṃcacāleva medinī |
gajānāṃ bṛṃhitaiścāpi śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ

कृत्स्नं तु नगरं तत् तु नन्दिग्राममुपागमत् ।
समीक्ष्य भरतो वाक्यमुवाच पवनात्मजम्

kṛtsnaṃ tu nagaraṃ tat tu nandigrāmamupāgamat |
samīkṣya bharato vākyamuvāca pavanātmajam

कच्चिन्न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
नहि पश्यामि काकुत्स्थं राममार्यं परंतपम्

kaccinna khalu kāpeyī sevyate calacittatā |
nahi paśyāmi kākutsthaṃ rāmamāryaṃ paraṃtapam

कच्चिन्न चानुदृश्यन्ते कपयः कामरूपिणः ।
अथैवमुक्ते वचने हनूमानिदमब्रवीत्

kaccinna cānudṛśyante kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
athaivamukte vacane hanūmānidamabravīt

अर्थ्यं विज्ञापयन्नेव भरतं सत्यविक्रमम् ।
सदाफलान् कुसुमितान् वृक्षान् प्राप्य मधुस्रवान्

arthyaṃ vijñāpayanneva bharataṃ satyavikramam |
sadāphalān kusumitān vṛkṣān prāpya madhusravān

भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान् ।
तस्य चैव वरो दत्तो वासवेन परंतप

bharadvājaprasādena mattabhramaranāditān |
tasya caiva varo datto vāsavena paraṃtapa

ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम् ।
निःस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम्

sasainyasya tadātithyaṃ kṛtaṃ sarvaguṇānvitam |
niḥsvanaḥ śrūyate bhīmaḥ prahṛṣṭānāṃ vanaukasām

मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम् ।
रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य सालवनं प्रति

manye vānarasenā sā nadīṃ tarati gomatīm |
rajovarṣaṃ samudbhūtaṃ paśya sālavanaṃ prati

मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः ।
तदेतद् दृश्यते दूराद् विमानं चन्द्रसंनिभम्

manye sālavanaṃ ramyaṃ lolayanti plavaṃgamāḥ |
tadetad dṛśyate dūrād vimānaṃ candrasaṃnibham

विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ।
रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना

vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam |
rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ hatvā labdhaṃ mahātmanā

तरुणादित्यसंकाशं विमानं रामवाहनम् ।
धनदस्य प्रसादेन दिव्यमेतन्मनोजवम्

taruṇādityasaṃkāśaṃ vimānaṃ rāmavāhanam |
dhanadasya prasādena divyametanmanojavam

एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
सुग्रीवश्च महातेजा राक्षसश्च विभीषणः

etasmin bhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau |
sugrīvaśca mahātejā rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ

ततो हर्षसमुद्भूतो निःस्वनो दिवमस्पृशत् ।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयमिति कीर्तिते

tato harṣasamudbhūto niḥsvano divamaspṛśat |
strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo'yamiti kīrtite

रथकुञ्जरवाजिभ्यस्तेऽवतीर्य महीं गताः ।
ददृशुस्तं विमानस्थं नराः सोममिवाम्बरे

rathakuñjaravājibhyaste'vatīrya mahīṃ gatāḥ |
dadṛśustaṃ vimānasthaṃ narāḥ somamivāmbare

प्राञ्जलिर्भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः ।
यथार्थेनार्घ्यपाद्याद्यैस्ततो राममपूजयत्

prāñjalirbharato bhūtvā prahṛṣṭo rāghavonmukhaḥ |
yathārthenārghyapādyādyaistato rāmamapūjayat

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने भरताग्रजः ।
रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिरिवामरः

manasā brahmaṇā sṛṣṭe vimāne bharatāgrajaḥ |
rarāja pṛthudīrghākṣo vajrapāṇirivāmaraḥ

ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा ।
ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थमिव भास्करम्

tato vimānāgragataṃ bharato bhrātaraṃ tadā |
vavande praṇato rāmaṃ merusthamiva bhāskaram

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
हंसयुक्तं महावेगं निपपात महीतलम्

tato rāmābhyanujñātaṃ tad vimānamanuttamam |
haṃsayuktaṃ mahāvegaṃ nipapāta mahītalam

आरोपितो विमानं तद् भरतः सत्यविक्रमः ।
राममासाद्य मुदितः पुनरेवाभ्यवादयत्

āropito vimānaṃ tad bharataḥ satyavikramaḥ |
rāmamāsādya muditaḥ punarevābhyavādayat

तं समुत्थाय काकुत्स्थश्चिरस्याक्षिपथं गतम् ।
अङ्के भरतमारोप्य मुदितः परिषस्वजे

taṃ samutthāya kākutsthaścirasyākṣipathaṃ gatam |
aṅke bharatamāropya muditaḥ pariṣasvaje

ततो लक्ष्मणमासाद्य वैदेहीं च परंतपः ।
अथाभ्यवादयत् प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्

tato lakṣmaṇamāsādya vaidehīṃ ca paraṃtapaḥ |
athābhyavādayat prīto bharato nāma cābravīt

सुग्रीवं केकयीपुत्रो जाम्बवन्तमथाङ्गदम् ।
मैन्दं च द्विविदं नीलमृषभं चैव सस्वजे

sugrīvaṃ kekayīputro jāmbavantamathāṅgadam |
maindaṃ ca dvividaṃ nīlamṛṣabhaṃ caiva sasvaje

सुषेणं च नलं चैव गवाक्षं गन्धमादनम् ।
शरभं पनसं चैव परितः परिषस्वजे

suṣeṇaṃ ca nalaṃ caiva gavākṣaṃ gandhamādanam |
śarabhaṃ panasaṃ caiva paritaḥ pariṣasvaje

ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः ।
कुशलं पर्यपृच्छंस्ते प्रहृष्टा भरतं तदा

te kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
kuśalaṃ paryapṛcchaṃste prahṛṣṭā bharataṃ tadā

अथाब्रवीद् राजपुत्रः सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
परिष्वज्य महातेजा भरतो धर्मिणां वरः

athābravīd rājaputraḥ sugrīvaṃ vānararṣabham |
pariṣvajya mahātejā bharato dharmiṇāṃ varaḥ

त्वमस्माकं चतुर्णां वै भ्राता सुग्रीव पञ्चमः ।
सौहृदाज्जायते मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्

tvamasmākaṃ caturṇāṃ vai bhrātā sugrīva pañcamaḥ |
sauhṛdājjāyate mitramapakāro'rilakṣaṇam

विभीषणं च भरतः सान्त्ववाक्यमथाब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम्

vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥ sāntvavākyamathābravīt |
diṣṭyā tvayā sahāyena kṛtaṃ karma suduṣkaram

शत्रुघ्नश्च तदा राममभिवाद्य सलक्ष्मणम् ।
सीतायाश्चरणौ वीरो विनयादभ्यवादयत्

śatrughnaśca tadā rāmamabhivādya salakṣmaṇam |
sītāyāścaraṇau vīro vinayādabhyavādayat

रामो मातरमासाद्य विवर्णां शोककर्शिताम् ।
जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रहर्षयन्

rāmo mātaramāsādya vivarṇāṃ śokakarśitām |
jagrāha praṇataḥ pādau mano mātuḥ praharṣayan

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
स मातॄश्च ततः सर्वाः पुरोहितमुपागमत्

abhivādya sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
sa mātṝśca tataḥ sarvāḥ purohitamupāgamat

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा राममब्रुवन्

svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana |
iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmamabruvan

तान्यञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः ।
व्याकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः

tānyañjalisahasrāṇi pragṛhītāni nāgaraiḥ |
vyākośānīva padmāni dadarśa bharatāgrajaḥ

पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम् ।
चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयामास धर्मवित्

pāduke te tu rāmasya gṛhītvā bharataḥ svayam |
caraṇābhyāṃ narendrasya yojayāmāsa dharmavit

अब्रवीच्च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः ।
एतत् ते सकलं राज्यं न्यासं निर्यातितं मया

abravīcca tadā rāmaṃ bharataḥ sa kṛtāñjaliḥ |
etat te sakalaṃ rājyaṃ nyāsaṃ niryātitaṃ mayā

अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश्च मनोरथः ।
यत् त्वां पश्यामि राजानमयोध्यां पुनरागतम्

adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaśca manorathaḥ |
yat tvāṃ paśyāmi rājānamayodhyāṃ punarāgatam

अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं गृहं बलम् ।
भवतस्तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया

avekṣatāṃ bhavān kośaṃ koṣṭhāgāraṃ gṛhaṃ balam |
bhavatastejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम् ।
मुमुचुर्वानरा बाष्पं राक्षसश्च विभीषणः

tathā bruvāṇaṃ bharataṃ dṛṣṭvā taṃ bhrātṛvatsalam |
mumucurvānarā bāṣpaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ

ततः प्रहर्षाद् भरतमङ्कमारोप्य राघवः ।
ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम्

tataḥ praharṣād bharatamaṅkamāropya rāghavaḥ |
yayau tena vimānena sasainyo bharatāśramam

भरताश्रममासाद्य ससैन्यो राघवस्तदा ।
अवतीर्य विमानाग्रादवतस्थे महीतले

bharatāśramamāsādya sasainyo rāghavastadā |
avatīrya vimānāgrādavatasthe mahītale

अब्रवीत् तु तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम् ।
वह वैश्रवणं देवमनुजानामि गम्यताम्

abravīt tu tadā rāmastad vimānamanuttamam |
vaha vaiśravaṇaṃ devamanujānāmi gamyatām

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद् विमानमनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य जगाम धनदालयम्

tato rāmābhyanujñātaṃ tad vimānamanuttamam |
uttarāṃ diśamuddiśya jagāma dhanadālayam

विमानं पुष्पकं दिव्यं संगृहीतं तु रक्षसा ।
अगमद् धनदं वेगाद् रामवाक्यप्रचोदितम्

vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ saṃgṛhītaṃ tu rakṣasā |
agamad dhanadaṃ vegād rāmavākyapracoditam

पुरोहितस्यात्मसखस्य राघवो
बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः ।
निपीड्य पादौ पृथगासने शुभे
सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान्

purohitasyātmasakhasya rāghavo
bṛhaspateḥ śakra ivāmarādhipaḥ |
nipīḍya pādau pṛthagāsane śubhe
sahaiva tenopaviveśa vīryavān