सर्ग 1: ऋषिगण श्रीराम का अभिनंदन करने आते हैं

प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।
आजग्मुर्ऋषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम्

prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte |
ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum

कौशिको ऽथ यवक्रीतो गार्ग्यो गालव एव च ।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः

kauśiko 'tha yavakrīto gārgyo gālava eva ca |
kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ

स्वस्त्यात्रेयो ऽथ भगवान्नमुचिः प्रमुचिस्तथा ।
आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम्

svastyātreyo 'tha bhagavānnamuciḥ pramucistathā |
ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam

नृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश्च महानृषिः ।
ते ऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम्

nṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ |
te 'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam

वसिष्ठः कश्यपो ऽथात्रिर्विश्वामित्रः सगौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाजस्ते ऽपि सप्तर्षयस्तथा

vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'thātrirviśvāmitraḥ sagautamaḥ |
jamadagnirbharadvājaste 'pi saptarṣayastathā

उदीच्यां दिशि सप्तैते नित्यमेव निवासिनः

udīcyāṃ diśi saptaite nityameva nivāsinaḥ

सम्प्राप्य ते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।
विष्टिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ।
वेदवेदाङ्गविदुषो नानाशास्त्रविशारदाः

samprāpya te mahātmāno rāghavasya niveśanam |
viṣṭitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ |
vedavedāṅgaviduṣo nānāśāstraviśāradāḥ

द्वाःस्थं प्रोवाच धर्मात्मा अगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
निवेद्यतां दाशरथेर्ऋषीनस्मान्समागतान्

dvāḥsthaṃ provāca dharmātmā agastyo munisattamaḥ |
nivedyatāṃ dāśaratherṛṣīnasmānsamāgatān

प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद्द्रुतम् ।
समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः

pratīhārastatastūrṇamagastyavacanāddrutam |
samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ

नयेङ्गितज्ञः सद्वृत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः ।
स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमप्रभम्

nayeṅgitajñaḥ sadvṛtto dakṣo dhairyasamanvitaḥ |
sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamaprabham

अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिभिः सह

agastyaṃ kathayāmāsa samprāptamṛṣibhiḥ saha

श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।
प्रत्युवाच ततो द्वास्स्थं प्रवेशय यथासुखम्

śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān |
pratyuvāca tato dvāssthaṃ praveśaya yathāsukham

तान् सम्प्राप्तान् मुनीन् दृष्ट्वा प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
पाद्यार्घ्यादिभिरानर्च गां निवेद्य च सादरम्

tān samprāptān munīn dṛṣṭvā pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
pādyārghyādibhirānarca gāṃ nivedya ca sādaram

रामो ऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ।
तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च

rāmo 'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha |
teṣu kāñcanacitreṣu mahatsu ca vareṣu ca

कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुङ्गवाः

kuśāntardhānadatteṣu mṛgacarmayuteṣu ca |
yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣvṛṣipuṅgavāḥ

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन्

rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ |
maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan

कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ।
त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम्

kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana |
tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam

दिष्ट्या त्वया हतो राजन्रावणो लोकरावणः ।
न हि भारः स ते राम रावणः पुत्रपौत्रवान्

diṣṭyā tvayā hato rājanrāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇaḥ putrapautravān

सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथा न संशयः ।
दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः

sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīnvijayethā na saṃśayaḥ |
diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया ।
लक्ष्मणेन च धर्मात्मन्भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा

diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha sītayā |
lakṣmaṇena ca dharmātmanbhrātrā tvaddhitakāriṇā

मातृभिर्भ्रातृसहितं पश्यामो ऽद्य वयं नृप ।
दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः

mātṛbhirbhrātṛsahitaṃ paśyāmo 'dya vayaṃ nṛpa |
diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ |
akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ

यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः

yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate |
diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ

त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
दिष्ट्या ते निहता राम महावीर्या निशाचराः

triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau |
diṣṭyā te nihatā rāma mahāvīryā niśācarāḥ

कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ ।
दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे

kumbhaścaiva nikumbhaśca rākṣasau bhīmadarśanau |
diṣṭyā tau nihatau rāma kumbhakarṇasutau mṛdhe

युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ ।
यज्ञकोपश्च बलवान्धूम्राक्षो नाम राक्षसः

yuddhonmattaśca mattaśca kālāntakayamopamau |
yajñakopaśca balavāndhūmrākṣo nāma rākṣasaḥ

कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः ।
अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया

kurvantaḥ kadanaṃ ghoramete śastrāstrapāragāḥ |
antakapratimairbāṇairdiṣṭyā vinihatāstvayā

दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि

diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ |
devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi

सङ्ख्ये तस्य न किञ्चित्तु रावणस्य पराभवः ।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः

saṅkhye tasya na kiñcittu rāvaṇasya parābhavaḥ |
dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ

दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया

diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ |
muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā

अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम् ।
सो ऽवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि

abhinandāma te sarve saṃśrutyendrajito vadham |
so 'vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi

विस्मयस्त्वेष चास्माकं तच्छ्रुत्वेन्द्रजितं हतम्

vismayastveṣa cāsmākaṃ tacchrutvendrajitaṃ hatam

एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः ।
दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्द्धन

ete cānye ca bahavo rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |
diṣṭyā tvayā hatā vīrā raghūṇāṃ kulavarddhana

दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ॥
दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन

dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām ||
diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana

श्रुत्वा तु तेषां वचनमृषीणां भावितात्मनाम् ।
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्

śrutvā tu teṣāṃ vacanamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt

भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम्

bhagavantaḥ kumbhakarṇaṃ rāvaṇaṃ ca niśācaram |
atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim

महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् ।
मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥
अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम्

mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasam |
mattonmattau ca durdharṣau devāntakanarāntakau ||
atikramya mahāvīryān kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim

अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम्

atikāyaṃ triśirasaṃ dhūmrākṣaṃ ca niśācaram |
atikramya mahāvīryānkiṃ praśaṃsatha rāvaṇim

कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते

kīdṛśo vai prabhāvo 'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ |
kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate

शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।
यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्

śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ |
yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām

शक्रो ऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ।
कथं च बलवानन्पुत्रो न पिता तस्य रावणः

śakro 'pi vijitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ |
kathaṃ ca balavānanputro na pitā tasya rāvaṇaḥ

कथं पितुश्चाभ्यधिको महाहवे शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः ।
वराश्च लब्धाः कथयस्व मे ऽद्य तत्पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम्

kathaṃ pituścābhyadhiko mahāhave śakrasya jetā hi kathaṃ sa rākṣasaḥ |
varāśca labdhāḥ kathayasva me 'dya tatpṛcchataścāsya munīndra sarvam