सर्ग 12: कुम्भकर्ण की फटकार और साथ देने का वचन

स तां परिषदं कृत्स्नां समीक्ष्य समितिंजयः ।
प्रचोदयामास तदा प्रहस्तं वाहिनीपतिम्

sa tāṃ pariṣadaṃ kṛtsnāṃ samīkṣya samitiṃjayaḥ |
pracodayāmāsa tadā prahastaṃ vāhinīpatim

सेनापते यथा ते स्युः कृतविद्याश्चतुर्विधाः ।
योधा नगररक्षायां तथा व्यादेष्टुमर्हसि

senāpate yathā te syuḥ kṛtavidyāścaturvidhāḥ |
yodhā nagararakṣāyāṃ tathā vyādeṣṭumarhasi

स प्रहस्तः प्रणीतात्मा चिकीर्षन् राजशासनम् ।
विनिक्षिपद् बलं सर्वं बहिरन्तश्च मन्दिरे

sa prahastaḥ praṇītātmā cikīrṣan rājaśāsanam |
vinikṣipad balaṃ sarvaṃ bahirantaśca mandire

ततो विनिक्षिप्य बलं सर्वं नगरगुप्तये ।
प्रहस्तः प्रमुखे राज्ञो निषसाद जगाद च

tato vinikṣipya balaṃ sarvaṃ nagaraguptaye |
prahastaḥ pramukhe rājño niṣasāda jagāda ca

विहितं बहिरन्तश्च बलं बलवतस्तव ।
कुरुष्वाविमनाः क्षिप्रं यदभिप्रेतमस्ति ते

vihitaṃ bahirantaśca balaṃ balavatastava |
kuruṣvāvimanāḥ kṣipraṃ yadabhipretamasti te

प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा राजा राज्यहितैषिणः ।
सुखेप्सुः सुहृदां मध्ये व्याजहार स रावणः

prahastasya vacaḥ śrutvā rājā rājyahitaiṣiṇaḥ |
sukhepsuḥ suhṛdāṃ madhye vyājahāra sa rāvaṇaḥ

प्रियाप्रिये सुखे दुःखे लाभालाभे हिताहिते ।
धर्मकामार्थकृच्छ्रेषु यूयमर्हथ वेदितुम्

priyāpriye sukhe duḥkhe lābhālābhe hitāhite |
dharmakāmārthakṛcchreṣu yūyamarhatha veditum

सर्वकृत्यानि युष्माभिः समारब्धानि सर्वदा ।
मन्त्रकर्मनियुक्तानि न जातु विफलानि मे

sarvakṛtyāni yuṣmābhiḥ samārabdhāni sarvadā |
mantrakarmaniyuktāni na jātu viphalāni me

ससोमग्रहनक्षत्रैर्मरुद्भिरिव वासवः ।
भवद्भिरहमत्यर्थं वृतः श्रियमवाप्नुयाम्

sasomagrahanakṣatrairmarudbhiriva vāsavaḥ |
bhavadbhirahamatyarthaṃ vṛtaḥ śriyamavāpnuyām

अहं तु खलु सर्वान् वः समर्थयितुमुद्यतः ।
कुम्भकर्णस्य तु स्वप्नान् नेममर्थमचोदयम्

ahaṃ tu khalu sarvān vaḥ samarthayitumudyataḥ |
kumbhakarṇasya tu svapnān nemamarthamacodayam

अयं हि सुप्तः षण्मासान् कुम्भकर्णो महाबलः ।
सर्वशस्त्रभृतां मुख्यः स इदानीं समुत्थितः

ayaṃ hi suptaḥ ṣaṇmāsān kumbhakarṇo mahābalaḥ |
sarvaśastrabhṛtāṃ mukhyaḥ sa idānīṃ samutthitaḥ

इयं च दण्डकारण्याद् रामस्य महिषी प्रिया ।
रक्षोभिश्चरितोद्देशादानीता जनकात्मजा

iyaṃ ca daṇḍakāraṇyād rāmasya mahiṣī priyā |
rakṣobhiścaritoddeśādānītā janakātmajā

सा मे न शय्यामारोढुमिच्छत्यलसगामिनी ।
त्रिषु लोकेषु चान्या मे न सीतासदृशी तथा

sā me na śayyāmāroḍhumicchatyalasagāminī |
triṣu lokeṣu cānyā me na sītāsadṛśī tathā

तनुमध्या पृथुश्रोणी शरदिन्दुनिभानना ।
हेमबिम्बनिभा सौम्या मायेव मयनिर्मिता

tanumadhyā pṛthuśroṇī śaradindunibhānanā |
hemabimbanibhā saumyā māyeva mayanirmitā

सुलोहिततलौ श्लक्ष्णौ चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
दृष्ट्वा ताम्रनखौ तस्या दीप्यते मे शरीरजः

sulohitatalau ślakṣṇau caraṇau supratiṣṭhitau |
dṛṣṭvā tāmranakhau tasyā dīpyate me śarīrajaḥ

हुताग्नेरर्चिसंकाशामेनां सौरीमिव प्रभाम् ।
उन्नसं विमलं वल्गु वदनं चारुलोचनम्

hutāgnerarcisaṃkāśāmenāṃ saurīmiva prabhām |
unnasaṃ vimalaṃ valgu vadanaṃ cārulocanam

पश्यंस्तदवशस्तस्याः कामस्य वशमेयिवान् ।
क्रोधहर्षसमानेन दुर्वर्णकरणेन च

paśyaṃstadavaśastasyāḥ kāmasya vaśameyivān |
krodhaharṣasamānena durvarṇakaraṇena ca

शोकसंतापनित्येन कामेन कलुषीकृतः ।
सा तु संवत्सरं कालं मामयाचत भामिनी

śokasaṃtāpanityena kāmena kaluṣīkṛtaḥ |
sā tu saṃvatsaraṃ kālaṃ māmayācata bhāminī

प्रतीक्षमाणा भर्तारं राममायतलोचना ।
तन्मया चारुनेत्रायाः प्रतिज्ञातं वचः शुभम्

pratīkṣamāṇā bhartāraṃ rāmamāyatalocanā |
tanmayā cārunetrāyāḥ pratijñātaṃ vacaḥ śubham

श्रान्तोऽहं सततं कामाद् यातो हय इवाध्वनि ।
कथं सागरमक्षोभ्यं तरिष्यन्ति वनौकसः

śrānto'haṃ satataṃ kāmād yāto haya ivādhvani |
kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tariṣyanti vanaukasaḥ

बहुसत्त्वझषाकीर्णं तौ वा दशरथात्मजौ ।
अथवा कपिनैकेन कृतं नः कदनं महत्

bahusattvajhaṣākīrṇaṃ tau vā daśarathātmajau |
athavā kapinaikena kṛtaṃ naḥ kadanaṃ mahat

दुर्ज्ञेयाः कार्यगतयो ब्रूत यस्य यथामति ।
मानुषान्नो भयं नास्ति तथापि तु विमृश्यताम्

durjñeyāḥ kāryagatayo brūta yasya yathāmati |
mānuṣānno bhayaṃ nāsti tathāpi tu vimṛśyatām

तदा देवासुरे युद्धे युष्माभिः सहितोऽजयम् ।
ते मे भवन्तश्च तथा सुग्रीवप्रमुखान् हरीन्

tadā devāsure yuddhe yuṣmābhiḥ sahito'jayam |
te me bhavantaśca tathā sugrīvapramukhān harīn

परे पारे समुद्रस्य पुरस्कृत्य नृपात्मजौ ।
सीतायाः पदवीं प्राप्य सम्प्राप्तौ वरुणालयम्

pare pāre samudrasya puraskṛtya nṛpātmajau |
sītāyāḥ padavīṃ prāpya samprāptau varuṇālayam

अदेया च यथा सीता वध्यौ दशरथात्मजौ ।
भवद्भिर्मन्त्र्यतां मन्त्रः सुनीतं चाभिधीयताम्

adeyā ca yathā sītā vadhyau daśarathātmajau |
bhavadbhirmantryatāṃ mantraḥ sunītaṃ cābhidhīyatām

नहि शक्तिं प्रपश्यामि जगत्यन्यस्य कस्यचित् ।
सागरं वानरैस्तीर्त्वा निश्चयेन जयो मम

nahi śaktiṃ prapaśyāmi jagatyanyasya kasyacit |
sāgaraṃ vānaraistīrtvā niścayena jayo mama

तस्य कामपरीतस्य निशम्य परिदेवितम् ।
कुम्भकर्णः प्रचुक्रोध वचनं चेदमब्रवीत्

tasya kāmaparītasya niśamya paridevitam |
kumbhakarṇaḥ pracukrodha vacanaṃ cedamabravīt

यदा तु रामस्य सलक्ष्मणस्य
प्रसह्य सीता खलु सा इहाहृता ।
सकृत् समीक्ष्यैव सुनिश्चितं तदा
भजेत चित्तं यमुनेव यामुनम्

yadā tu rāmasya salakṣmaṇasya
prasahya sītā khalu sā ihāhṛtā |
sakṛt samīkṣyaiva suniścitaṃ tadā
bhajeta cittaṃ yamuneva yāmunam

सर्वमेतन्महाराज कृतमप्रतिमं तव ।
विधीयेत सहास्माभिरादावेवास्य कर्मणः

sarvametanmahārāja kṛtamapratimaṃ tava |
vidhīyeta sahāsmābhirādāvevāsya karmaṇaḥ

न्यायेन राजकार्याणि यः करोति दशानन ।
न स संतप्यते पश्चान्निश्चितार्थमतिर्नृपः

nyāyena rājakāryāṇi yaḥ karoti daśānana |
na sa saṃtapyate paścānniścitārthamatirnṛpaḥ

अनुपायेन कर्माणि विपरीतानि यानि च ।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव

anupāyena karmāṇi viparītāni yāni ca |
kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva

यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कर्माण्यभिचिकीर्षति ।
पूर्वं चापरकार्याणि स न वेद नयानयौ

yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi karmāṇyabhicikīrṣati |
pūrvaṃ cāparakāryāṇi sa na veda nayānayau

चपलस्य तु कृत्येषु प्रसमीक्ष्याधिकं बलम् ।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः

capalasya tu kṛtyeṣu prasamīkṣyādhikaṃ balam |
chidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ

त्वयेदं महदारब्धं कार्यमप्रतिचिन्तितम् ।
दिष्ट्या त्वां नावधीद् रामो विषमिश्रमिवामिषम्

tvayedaṃ mahadārabdhaṃ kāryamapraticintitam |
diṣṭyā tvāṃ nāvadhīd rāmo viṣamiśramivāmiṣam

तस्मात् त्वया समारब्धं कर्म ह्यप्रतिमं परैः ।
अहं समीकरिष्यामि हत्वा शत्रूंस्तवानघ

tasmāt tvayā samārabdhaṃ karma hyapratimaṃ paraiḥ |
ahaṃ samīkariṣyāmi hatvā śatrūṃstavānagha

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव निशाचर ।
यदि शक्रविवस्वन्तौ यदि पावकमारुतौ ।
तावहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava niśācara |
yadi śakravivasvantau yadi pāvakamārutau |
tāvahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi

गिरिमात्रशरीरस्य महापरिघयोधिनः ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद् वै पुरंदरः

girimātraśarīrasya mahāparighayodhinaḥ |
nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyād vai puraṃdaraḥ

पुनर्मां स द्वितीयेन शरेण निहनिष्यति ।
ततोऽहं तस्य पास्यामि रुधिरं काममाश्वस

punarmāṃ sa dvitīyena śareṇa nihaniṣyati |
tato'haṃ tasya pāsyāmi rudhiraṃ kāmamāśvasa

वधेन वै दाशरथेः सुखावहं
जयं तवाहर्तुमहं यतिष्ये ।
हत्वा च रामं सह लक्ष्मणेन
खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान्

vadhena vai dāśaratheḥ sukhāvahaṃ
jayaṃ tavāhartumahaṃ yatiṣye |
hatvā ca rāmaṃ saha lakṣmaṇena
khādāmi sarvān hariyūthamukhyān

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं
कुरुष्व कार्याणि हितानि विज्वरः ।
मया तु रामे गमिते यमक्षयं
चिराय सीता वशगा भविष्यति

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ
kuruṣva kāryāṇi hitāni vijvaraḥ |
mayā tu rāme gamite yamakṣayaṃ
cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati