सर्ग 119: स्वर्ग से राजा दशरथ का आगमन

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेणानुभाषितम् ।
ततः शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇānubhāṣitam |
tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परंतप ।
दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया धर्मभृतां वर

puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ paraṃtapa |
diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā dharmabhṛtāṃ vara

दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।
अपवृत्तं त्वया संख्ये राम रावणजं भयम्

diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |
apavṛttaṃ tvayā saṃkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam

आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम्

āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |
kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram

प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् ।
इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल

prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |
ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala

इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि

iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi

एष राजा दशरथो विमानस्थः पिता तव ।
काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः

eṣa rājā daśaratho vimānasthaḥ pitā tava |
kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ

इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय

indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya

महादेववचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत् पितुः

mahādevavacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vimānaśikharasthasya praṇāmamakarot pituḥ

दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः

dīpyamānaṃ svayā lakṣmyā virajo'mbaradhāriṇam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ prabhuḥ

हर्षेण महताऽऽविष्टो विमानस्थो महीपतिः ।
प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा

harṣeṇa mahatā''viṣṭo vimānastho mahīpatiḥ |
prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā

आरोप्याङ्के महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे

āropyāṅke mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ |
bāhubhyāṃ sampariṣvajya tato vākyaṃ samādade

न मे स्वर्गो बहु मतः सम्मानश्च सुरर्षभैः ।
त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते

na me svargo bahu mataḥ sammānaśca surarṣabhaiḥ |
tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te

अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वा सम्पूर्णमानसम् ।
निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत् परा मम

adya tvāṃ nihatāmitraṃ dṛṣṭvā sampūrṇamānasam |
nistīrṇavanavāsaṃ ca prītirāsīt parā mama

कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।
तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम

kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |
tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama

त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।
अद्य दुःखाद् विमुक्तोऽस्मि नीहारादिव भास्करः

tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |
adya duḥkhād vimukto'smi nīhārādiva bhāskaraḥ

तारितोऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना ।
अष्टावक्रेण धर्मात्मा कहोलो ब्राह्मणो यथा

tārito'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |
aṣṭāvakreṇa dharmātmā kaholo brāhmaṇo yathā

इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।
वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम्

idānīṃ ca vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha vihitaṃ puruṣottamam

सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।
वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदनम्

siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |
vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdanam

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।
राज्ये चैवाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ते वसुधाधिपम्

siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |
rājye caivābhiṣiktaṃ ca drakṣyante vasudhādhipam

अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।
इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम्

anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā |
iccheyaṃ tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam

चतुर्दश समाः सौम्य वने निर्यातितास्त्वया ।
वसता सीतया सार्धं मत्प्रीत्या लक्ष्मणेन च

caturdaśa samāḥ saumya vane niryātitāstvayā |
vasatā sītayā sārdhaṃ matprītyā lakṣmaṇena ca

निवृत्तवनवासोऽसि प्रतिज्ञा पूरिता त्वया ।
रावणं च रणे हत्वा देवताः परितोषिताः

nivṛttavanavāso'si pratijñā pūritā tvayā |
rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devatāḥ paritoṣitāḥ

कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन ।
भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि

kṛtaṃ karma yaśaḥ ślāghyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |
bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi

इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकय्या भरतस्य च

iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt |
kuru prasādaṃ dharmajña kaikayyā bharatasya ca

सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया ।
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो

saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā |
sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho

तथेति स महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् ।
लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह

tatheti sa mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim |
lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha

रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।
कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते

rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |
kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te

धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथोत्तमम्

dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |
rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathottamam

रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।
रामः सर्वस्य लोकस्य हितेष्वभिरतः सदा

rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |
rāmaḥ sarvasya lokasya hiteṣvabhirataḥ sadā

एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अभिवाद्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम्

ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abhivādya mahātmānamarcanti puruṣottamam

एतत् तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।
देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परंतपः

etat taduktamavyaktamakṣaraṃ brahmasammitam |
devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ paraṃtapaḥ

अवाप्तधर्माचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।
एवं शुश्रूषताव्यग्रं वैदेह्या सह सीतया

avāptadharmācaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā |
evaṃ śuśrūṣatāvyagraṃ vaidehyā saha sītayā

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं राजा स्नुषां बद्धाञ्जलिं स्थिताम् ।
पुत्रीत्याभाष्य मधुरं शनैरेनामुवाच ह

ityuktvā lakṣmaṇaṃ rājā snuṣāṃ baddhāñjaliṃ sthitām |
putrītyābhāṣya madhuraṃ śanairenāmuvāca ha

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति ।
रामेणेदं विशुद्ध्यर्थं कृतं वै त्वद्धितैषिणा

kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati |
rāmeṇedaṃ viśuddhyarthaṃ kṛtaṃ vai tvaddhitaiṣiṇā

सुदुष्करमिदं पुत्रि तव चारित्रलक्षणम् ।
कृतं यत् तेऽन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति

suduṣkaramidaṃ putri tava cāritralakṣaṇam |
kṛtaṃ yat te'nyanārīṇāṃ yaśo hyabhibhaviṣyati

न त्वं कामं समाधेया भर्तृशुश्रूषणं प्रति ।
अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम्

na tvaṃ kāmaṃ samādheyā bhartṛśuśrūṣaṇaṃ prati |
avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां च राघवः ।
इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो नृपः

iti pratisamādiśya putrau sītāṃ ca rāghavaḥ |
indralokaṃ vimānena yayau daśaratho nṛpaḥ

विमानमास्थाय महानुभावः
श्रिया च संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः ।
आमन्त्र्य पुत्रौ सह सीतया च
जगाम देवप्रवरस्य लोकम्

vimānamāsthāya mahānubhāvaḥ
śriyā ca saṃhṛṣṭatanurnṛpottamaḥ |
āmantrya putrau saha sītayā ca
jagāma devapravarasya lokam