सर्ग 117: ब्रह्मा द्वारा श्रीराम के नारायण स्वरूप का कथन

ततो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः ।
दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा बाष्पव्याकुललोचनः

tato hi durmanā rāmaḥ śrutvaivaṃ vadatāṃ giraḥ |
dadhyau muhūrtaṃ dharmātmā bāṣpavyākulalocanaḥ

ततो वैश्रवणो राजा यमश्च पितृभिः सह ।
सहस्राक्षश्च देवेशो वरुणश्च जलेश्वरः

tato vaiśravaṇo rājā yamaśca pitṛbhiḥ saha |
sahasrākṣaśca deveśo varuṇaśca jaleśvaraḥ

षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः ।
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

ṣaḍardhanayanaḥ śrīmānmahādevo vṛṣadhvajaḥ |
kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ

एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसन्निभैः ।
आगम्य नगरीं लङ्काम् अभिजग्मुश्च राघवम्

ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasannibhaiḥ |
āgamya nagarīṃ laṅkām abhijagmuśca rāghavam

ततः सहस्ताभरणान् प्रगृह्य विपुलान् भुजान् ।
अब्रुवंस्त्रिदशश्रैष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम्

tataḥ sahastābharaṇān pragṛhya vipulān bhujān |
abruvaṃstridaśaśraiṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam

कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानविदां विभुः ।
उपेक्षसे कथं सीताम् पतन्तीं हव्यवाहने

kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavidāṃ vibhuḥ |
upekṣase kathaṃ sītām patantīṃ havyavāhane

कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं नावबुध्यसे ।
ऋतधामा वसुः पूर्वम् वसूनां त्वं प्रजापतिः

kathaṃ devagaṇaśreṣṭham ātmānaṃ nāvabudhyase |
ṛtadhāmā vasuḥ pūrvam vasūnāṃ tvaṃ prajāpatiḥ

त्रयाणां त्वं हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभु: ।
रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामसि पञ्चमः ।
अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी

trayāṇāṃ tvaṃ hi lokānām ādikartā svayaṃprabhu: |
rudrāṇāmaṣṭamo rudraḥ sādhyānāmasi pañcamaḥ |
aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī

अन्ते चादौ च लोकानाम् दृश्यसे त्वं परन्तप ।
उपेक्षसे च वैदेहीम् मानुषः प्राकृतो यथा

ante cādau ca lokānām dṛśyase tvaṃ parantapa |
upekṣase ca vaidehīm mānuṣaḥ prākṛto yathā

इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः ।
अब्रवीत्रिदशश्रेष्ठान् रामो धर्मभृतां वरः

ityukto lokapālaistaiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ |
abravītridaśaśreṣṭhān rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
योऽहं यस्य यतश्चाहम् भगवांस्तद् ब्रवीतु मे

ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |
yo'haṃ yasya yataścāham bhagavāṃstad bravītu me

इति ब्रुवन्तं काकुत्स्थम् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम

iti bruvantaṃ kākutstham brahmā brahmavidāṃ varaḥ |
abravīcchṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama

भवान् नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधः प्रभुः ।
एकशृङ्गो वराहस्त्वम् भूतभव्यसपत्नजित्

bhavān nārāyaṇo devaḥ śrīmāṃścakrāyudhaḥ prabhuḥ |
ekaśṛṅgo varāhastvam bhūtabhavyasapatnajit

अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव ।
लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः

akṣaraṃ brahma satyaṃ ca madhye cānte ca rāghava |
lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaścaturbhujaḥ

शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः ।
अजितः खड्गधृद्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः

śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ |
ajitaḥ khaḍgadhṛdviṣṇuḥ kṛṣṇaścaiva bṛhadbalaḥ

सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वम् बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः ।
प्रभवश्चाप्ययश्च त्वम् उपेन्द्रो मधुसूदनः

senānīrgrāmaṇīśca tvam buddhiḥ sattvaṃ kṣamā damaḥ |
prabhavaścāpyayaśca tvam upendro madhusūdanaḥ

इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वम् पद्मनाभो रणान्तकृत् ।
शरण्यं शरणं च त्वाम् आहुर्दिव्या महर्षयः

indrakarmā mahendrastvam padmanābho raṇāntakṛt |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvām āhurdivyā maharṣayaḥ

सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः ।
त्वं त्रयाणां हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयम्प्रभुः

sahasraśṛṅgo vedātmā śataśīrṣo maharṣabhaḥ |
tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānām ādikartā svayamprabhuḥ

सिद्धानामपि साध्यानाम् आश्रयश्चासि पूर्वजः ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारः त्वमोङ्कारः परात्परः

siddhānāmapi sādhyānām āśrayaścāsi pūrvajaḥ |
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāraḥ tvamoṅkāraḥ parātparaḥ

प्रभवं निधनं वा ते नो विदुः को भवानिति ।
दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ।
दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च

prabhavaṃ nidhanaṃ vā te no viduḥ ko bhavāniti |
dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca |
dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca

सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षः सहस्रदृक् ।
त्वं धारयसि भूतानि पृथिवीं च सपर्वताम्

sahasracaraṇaḥ śrīmān śataśīrṣaḥ sahasradṛk |
tvaṃ dhārayasi bhūtāni pṛthivīṃ ca saparvatām

अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ।
त्रीन् लोकान् धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान्

ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ |
trīn lokān dhārayan rāma devagandharvadānavān

अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ।
देवा गात्रेषु रोमाणि ब्रह्मणा निर्मिताः प्रभो

ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī |
devā gātreṣu romāṇi brahmaṇā nirmitāḥ prabho

निमेषस्ते स्मृता रात्रिः उन्मेषस्ते भवेद्दिवा ।
संस्कारास्तेऽभवन् वेदा न तदस्ति त्वया विना

nimeṣaste smṛtā rātriḥ unmeṣaste bhaveddivā |
saṃskārāste'bhavan vedā na tadasti tvayā vinā

जगत् सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् ।
अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षणः

jagat sarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam |
agniḥ kopaḥ prasādaste somaḥ śrīvatsalakṣaṇaḥ

त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुरा स्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।
महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा सुदारुणम्

tvayā lokāstrayaḥ krāntāḥ purā svairvikramaistribhiḥ |
mahendraśca kṛto rājā baliṃ baddhvā sudāruṇam

यत् परं श्रूयते ज्योतिर्यत् परं श्रूयते तमः ।
यत्‌ परं परतश्चैव परमात्मेति कथ्यसे

yat paraṃ śrūyate jyotiryat paraṃ śrūyate tamaḥ |
yat‌ paraṃ parataścaiva paramātmeti kathyase

परमाख्यं पर यच्च त्वमेव परिगीयसे ।
स्थित्युत्पत्ति विनाशानां त्वामाहुः परमां गतिं

paramākhyaṃ para yacca tvameva parigīyase |
sthityutpatti vināśānāṃ tvāmāhuḥ paramāṃ gatiṃ

सीता लक्ष्मीर्भवान् विष्णुः देवः कृष्णः प्रजापतिः ।
वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम्

sītā lakṣmīrbhavān viṣṇuḥ devaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ |
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum

तदिदं नः कृतं कार्यम् त्वया धर्मभृतां वर ।
निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम

tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryam tvayā dharmabhṛtāṃ vara |
nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divamākrama

अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस्ते पराक्रमः ।
अमोघं दर्शनं राम अमोघस्तव संस्तवः

amoghaṃ balavīryaṃ te amoghaste parākramaḥ |
amoghaṃ darśanaṃ rāma amoghastava saṃstavaḥ

अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तो नरा भुवि ।
ये त्वां देवम् ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम्

amoghāste bhaviṣyanti bhaktimanto narā bhuvi |
ye tvāṃ devam dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam

प्राप्नुवन्ति सदा कामान् इह लोके परत्र च ।
इममार्षं स्तवं नित्यम् इतिहासं पुरातनम् ।
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः

prāpnuvanti sadā kāmān iha loke paratra ca |
imamārṣaṃ stavaṃ nityam itihāsaṃ purātanam |
ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ