सर्ग 116: सीता का अग्नि-प्रवेश

एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम् ।
राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताभवत्

evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ romaharṣaṇam |
rāghaveṇa saroṣeṇa śrutvā pravyathitābhavat

सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली ।
श्रुत्वा भर्तुर्वचो घोरं लज्जयावनताभवत्

sā tadāśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī |
śrutvā bharturvaco ghoraṃ lajjayāvanatābhavat

प्रविशन्तीव गात्राणि स्वानि सा जनकात्मजा ।
वाक्शरैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत्

praviśantīva gātrāṇi svāni sā janakātmajā |
vākśaraistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat

ततो बाष्पपरिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् ।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्

tato bāṣpapariklinnaṃ pramārjantī svamānanam |
śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt

किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् ।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव

kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam |
rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva

न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे

na tathāsmi mahābāho yathā māmavagacchasi |
pratyayaṃ gaccha me svena cāritreṇaiva te śape

पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता

pṛthakstrīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tvaṃ pariśaṅkase |
parityajaināṃ śaṅkāṃ tu yadi te'haṃ parīkṣitā

यदहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो ।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति

yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatāsmi vivaśā prabho |
kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati

मदधीनं तु यत् तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते ।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी

madadhīnaṃ tu yat tanme hṛdayaṃ tvayi vartate |
parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarī

सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च मानद ।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम्

saha saṃvṛddhabhāvena saṃsargeṇa ca mānada |
yadi te'haṃ na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam

प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः ।
लङ्कास्थाहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता

preṣitaste mahāvīro hanumānavalokakaḥ |
laṅkāsthāhaṃ tvayā rājan kiṃ tadā na visarjitā

प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया

pratyakṣaṃ vānarasyāsya tadvākyasamanantaram |
tvayā saṃtyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā

न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम् ।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव

na vṛthā te śramo'yaṃ syāt saṃśaye nyasya jīvitam |
suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ viphalastava

त्वया तु नृपशार्दूल रोषमेवानुवर्तता ।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम्

tvayā tu nṛpaśārdūla roṣamevānuvartatā |
laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam

अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् ।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम्

apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt |
mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये मम निपीडितः ।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम्

na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye mama nipīḍitaḥ |
mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam

इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी ।
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम्

iti bruvantī rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparāyaṇam

चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् ।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे

citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam |
mithyāpavādopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe

अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि ।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्

aprītena guṇairbhartrā tyaktāyā janasaṃsadi |
yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam

एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा ।
अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत

evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
amarṣavaśamāpanno rāghavaṃ samudaikṣata

स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् ।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान्

sa vijñāya manaśchandaṃ rāmasyākārasūcitam |
citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān

नहि रामं तदा कश्चित् कालान्तकयमोपमम् ।
अनुनेतुमथो वक्तुं द्रष्टुं वाप्यशकत् सुहृत्

nahi rāmaṃ tadā kaścit kālāntakayamopamam |
anunetumatho vaktuṃ draṣṭuṃ vāpyaśakat suhṛt

अधोमुखं स्थितं रामं ततः कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
उपावर्तत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम्

adhomukhaṃ sthitaṃ rāmaṃ tataḥ kṛtvā pradakṣiṇam |
upāvartata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam

प्रणम्य दैवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः

praṇamya daivatebhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī |
baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ

यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः

yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt |
tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ

यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः

yathā māṃ śuddhacāritrāṃ duṣṭāṃ jānāti rāghavaḥ |
tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ

कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम् ।
राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः

karmaṇā manasā vācā yathā nāticarāmyaham |
rāghavaṃ sarvadharmajñaṃ tathā māṃ pātu pāvakaḥ

आदित्यो भगवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च ।
अहश्चापि तथा संध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा ।
यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम्

ādityo bhagavān vāyurdiśaścandrastathaiva ca |
ahaścāpi tathā saṃdhye rātriśca pṛthivī tathā |
yathānye'pi vijānanti tathā cāritrasaṃyutām

एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् ।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःशङ्केनान्तरात्मना

evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam |
viveśa jvalanaṃ dīptaṃ niḥśaṅkenāntarātmanā

जनश्च सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः ।
ददर्श मैथिलीं दीप्तां प्रविशन्तीं हुताशनम्

janaśca sumahāṃstatra bālavṛddhasamākulaḥ |
dadarśa maithilīṃ dīptāṃ praviśantīṃ hutāśanam

सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा ।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य संनिधौ

sā taptanavahemābhā taptakāñcanabhūṣaṇā |
papāta jvalanaṃ dīptaṃ sarvalokasya saṃnidhau

ददृशुस्तां विशालाक्षीं पतन्तीं हव्यवाहनम् ।
सीतां सर्वाणि रूपाणि रुक्मवेदिनिभां तदा

dadṛśustāṃ viśālākṣīṃ patantīṃ havyavāhanam |
sītāṃ sarvāṇi rūpāṇi rukmavedinibhāṃ tadā

ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम् ।
ऋषयो देवगन्धर्वा यज्ञे पूर्णाहुतीमिव

dadṛśustāṃ mahābhāgāṃ praviśantīṃ hutāśanam |
ṛṣayo devagandharvā yajñe pūrṇāhutīmiva

प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने ।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे

pracukruśuḥ striyaḥ sarvāstāṃ dṛṣṭvā havyavāhane |
patantīṃ saṃskṛtāṃ mantrairvasordhārāmivādhvare

ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः ।
शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद् देवतामिव

dadṛśustāṃ trayo lokā devagandharvadānavāḥ |
śaptāṃ patantīṃ niraye tridivād devatāmiva

तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः

tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulaḥ svanaḥ |
rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ