सर्ग 111: मंदोदरी का विलाप और रावण का अंतिम संस्कार

तासां विलपमानानां तदा राक्षसयोषिताम् ।
ज्येष्ठपत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत

tāsāṃ vilapamānānāṃ tadā rākṣasayoṣitām |
jyeṣṭhapatnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata

दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा ।
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्

daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā |
patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat

ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज ।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः

nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja |
kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyatyapi puraṃdaraḥ

ऋषयश्च महान्तोऽपि गन्धर्वाश्च यशस्विनः ।
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः

ṛṣayaśca mahānto'pi gandharvāśca yaśasvinaḥ |
nanu nāma tavodvegāccāraṇāśca diśo gatāḥ

स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः ।
न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसेश्वर

sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ |
na vyapatrapase rājan kimidaṃ rākṣaseśvara

कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् ।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः

kathaṃ trailokyamākramya śriyā vīryeṇa cānvitam |
aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ

मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः ।
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते

mānuṣāṇāmaviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ |
vināśastava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate

न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे ।
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्षणम्

na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe |
sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarṣaṇam

अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः ।
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्

athavā rāmarūpeṇa kṛtāntaḥ svayamāgataḥ |
māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām

अथवा वासवेन त्वं धर्षितोऽसि महाबल ।
वासवस्य तु का शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे

athavā vāsavena tvaṃ dharṣito'si mahābala |
vāsavasya tu kā śaktistvāṃ draṣṭumapi saṃyuge

महाबलं महावीर्यं देवशत्रुं महौजसम् ।
व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः

mahābalaṃ mahāvīryaṃ devaśatruṃ mahaujasam |
vyaktameṣa mahāyogī paramātmā sanātanaḥ

अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान् ।
तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः

anādimadhyanidhano mahataḥ paramo mahān |
tamasaḥ paramo dhātā śaṅkhacakragadādharaḥ

श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः ।
मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः

śrīvatsavakṣā nityaśrīrajayyaḥ śāśvato dhruvaḥ |
mānuṣaṃ rūpamāsthāya viṣṇuḥ satyaparākramaḥ

सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः ।
सर्वलोकेश्वरः श्रीमाँल्लोकानां हितकाम्यया

sarvaiḥ parivṛto devairvānaratvamupāgataiḥ |
sarvalokeśvaraḥ śrīmām̐llokānāṃ hitakāmyayā

स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम् ।
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया

sa rākṣasaparīvāraṃ devaśatruṃ bhayāvaham |
indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvanaṃ tvayā

स्मरद्भिरिव तद् वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ।
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

smaradbhiriva tad vairamindriyaireva nirjitaḥ |
yadaiva hi janasthāne rākṣasairbahubhirvṛtaḥ

खरस्तु निहतो भ्राता तदा रामो न मानुषः ।
यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि

kharastu nihato bhrātā tadā rāmo na mānuṣaḥ |
yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveśāṃ surairapi

प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम् ।
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया

praviṣṭo hanumān vīryāt tadaiva vyathitā vayam |
kriyatāmavirodhaśca rāghaveṇeti yanmayā

उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ।
अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव

ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭirāgatā |
akasmāccābhikāmo'si sītāṃ rākṣasapuṅgava

ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ।
अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते

aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca |
arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāścāpi durmate

सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ।
वसुधाया हि वसुधां श्रियाः श्रीं भर्तृवत्सलाम्

sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hyasadṛśaṃ kṛtam |
vasudhāyā hi vasudhāṃ śriyāḥ śrīṃ bhartṛvatsalām

सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम् ।
आनयित्वा तु तां दीनां छद्मनाऽऽत्मस्वदूषणम्

sītāṃ sarvānavadyāṅgīmaraṇye vijane śubhām |
ānayitvā tu tāṃ dīnāṃ chadmanā''tmasvadūṣaṇam

अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम् ।
पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो

aprāpya taṃ caiva kāmaṃ maithilīsaṃgame kṛtam |
pativratāyāstapasā nūnaṃ dagdho'si me prabho

तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम् ।
देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः

tadaiva yanna dagdhastvaṃ dharṣayaṃstanumadhyamām |
devā bibhyati te sarve sendrāḥ sāgnipurogamāḥ

अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः ।
भर्तः पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः

avaśyameva labhate phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
bhartaḥ paryāgate kāle kartā nāstyatra saṃśayaḥ

शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते ।
विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम्

śubhakṛcchubhamāpnoti pāpakṛt pāpamaśnute |
vibhīṣaṇaḥ sukhaṃ prāptastvaṃ prāptaḥ pāpamīdṛśam

सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः ।
अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे

santyanyāḥ pramadāstubhyaṃ rūpeṇābhyadhikāstataḥ |
anaṅgavaśamāpannastvaṃ tu mohānna buddhyase

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली ।
मयाधिका वा तुल्या वा तत् तु मोहान्न बुद्ध्यसे

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī |
mayādhikā vā tulyā vā tat tu mohānna buddhyase

सर्वदा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः ।
तव तद्वदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः

sarvadā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyuralakṣaṇaḥ |
tava tadvadayaṃ mṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ

सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः ।
मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति

sītānimittajo mṛtyustvayā dūrādupāhṛtaḥ |
maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati

अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे ।
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने

alpapuṇyā tvahaṃ ghore patitā śokasāgare |
kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane

देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ।
विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया

devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā |
vimānenānurūpeṇa yā yāmyatulayā śriyā

पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीर वधात् तव

paśyantī vividhān deśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā |
bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīra vadhāt tava

सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम् ।
हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक्समुन्नसम्

saivānyevāsmi saṃvṛttā dhigrājñāṃ cañcalāṃ śriyam |
hā rājan sukumāraṃ te subhru sutvaksamunnasam

कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।
किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम्

kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ |
kirīṭakūṭojjvalitaṃ tāmrāsyaṃ dīptakuṇḍalam

मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत्पानभूमिषु ।
विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम्

madavyākulalolākṣaṃ bhūtvā yatpānabhūmiṣu |
vividhasragdharaṃ cāru valgusmitakathaṃ śubham

तदेवाद्य तवैवं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो ।
रामसायकनिर्भिन्नं रक्तं रुधिरविस्रवैः

tadevādya tavaivaṃ hi vaktraṃ na bhrājate prabho |
rāmasāyakanirbhinnaṃ raktaṃ rudhiravisravaiḥ

विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः ।
हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यदायिनी

viśīrṇamedomastiṣkaṃ rūkṣaṃ syandanareṇubhiḥ |
hā paścimā me samprāptā daśā vaidhavyadāyinī

या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया ।
पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः

yā mayā''sīnna sambuddhā kadācidapi mandayā |
pitā dānavarājo me bhartā me rākṣaseśvaraḥ

पुत्रो मे शक्रनिर्जेता इत्यहं गर्विता भृशम् ।
दृप्तारिमथनाः क्रूराः प्रख्यातबलपौरुषाः

putro me śakranirjetā ityahaṃ garvitā bhṛśam |
dṛptārimathanāḥ krūrāḥ prakhyātabalapauruṣāḥ

अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्ध्रुवा ।
तेषामेवंप्रभावाणां युष्माकं राक्षसर्षभाः

akutaścidbhayā nāthā mametyāsīnmatirdhruvā |
teṣāmevaṃprabhāvāṇāṃ yuṣmākaṃ rākṣasarṣabhāḥ

कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम् ।
स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत्

kathaṃ bhayamasambuddhaṃ mānuṣādidamāgatam |
snigdhendranīlanīlaṃ tu prāṃśuśailopamaṃ mahat

केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।
कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं संग्रामभूमिषु

keyūrāṅgadavaidūryamuktāhārasragujjvalam |
kāntaṃ vihāreṣvadhikaṃ dīptaṃ saṃgrāmabhūmiṣu

भात्याभरणभाभिर्यद् विद्युद्भिरिव तोयदः ।
तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम्

bhātyābharaṇabhābhiryad vidyudbhiriva toyadaḥ |
tadevādya śarīraṃ te tīkṣṇairnaikaśaraiścitam

पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते ।
श्वाविधः शललैर्यद्वद् बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम्

punardurlabhasaṃsparśaṃ pariṣvaktuṃ na śakyate |
śvāvidhaḥ śalalairyadvad bāṇairlagnairnirantaram

स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं संछिन्नस्नायुबन्धनम् ।
क्षितौ निपतितं राजन् श्यामं वै रुधिरच्छवि

svarpitairmarmasu bhṛśaṃ saṃchinnasnāyubandhanam |
kṣitau nipatitaṃ rājan śyāmaṃ vai rudhiracchavi

वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः ।
हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः

vajraprahārābhihato vikīrṇa iva parvataḥ |
hā svapnaḥ satyamevedaṃ tvaṃ rāmeṇa kathaṃ hataḥ

त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः ।
त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत्

tvaṃ mṛtyorapi mṛtyuḥ syāḥ kathaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ |
trailokyavasubhoktāraṃ trailokyodvegadaṃ mahat

जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शंकरस्य च ।
दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम्

jetāraṃ lokapālānāṃ kṣeptāraṃ śaṃkarasya ca |
dṛptānāṃ nigrahītāramāviṣkṛtaparākramam

लोकक्षोभयितारं च साधुभूतविदारणम् ।
ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसंनिधौ

lokakṣobhayitāraṃ ca sādhubhūtavidāraṇam |
ojasā dṛptavākyānāṃ vaktāraṃ ripusaṃnidhau

स्वयूथभृत्यगोप्तारं हन्तारं भीमकर्मणाम् ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः

svayūthabhṛtyagoptāraṃ hantāraṃ bhīmakarmaṇām |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ

निवातकवचानां तु निग्रहीतारमाहवे ।
नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च

nivātakavacānāṃ tu nigrahītāramāhave |
naikayajñaviloptāraṃ trātāraṃ svajanasya ca

धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे ।
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः

dharmavyavasthābhettāraṃ māyāsraṣṭāramāhave |
devāsuranṛkanyānāmāhartāraṃ tatastataḥ

शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम्

śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca |
laṅkādvīpasya goptāraṃ kartāraṃ bhīmakarmaṇām

अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम् ।
एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम्

asmākaṃ kāmabhogānāṃ dātāraṃ rathināṃ varam |
evaṃprabhāvaṃ bhartāraṃ dṛṣṭvā rāmeṇa pātitam

स्थिरास्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया ।
शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर

sthirāsmi yā dehamimaṃ dhārayāmi hatapriyā |
śayaneṣu mahārheṣu śayitvā rākṣaseśvara

इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां रेणुगुण्ठितः ।
यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद् युधि

iha kasmāt prasupto'si dharaṇyāṃ reṇuguṇṭhitaḥ |
yadā me tanayaḥ śasto lakṣmaṇenendrajid yudhi

तदा त्वभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन् निपातिता ।
साहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन च त्वया

tadā tvabhihatā tīvramadya tvasmin nipātitā |
sāhaṃ bandhujanairhīnā hīnā nāthena ca tvayā

विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः ।
प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्य सुदुर्गमम्

vihīnā kāmabhogaiśca śociṣye śāśvatīḥ samāḥ |
prapanno dīrghamadhvānaṃ rājannadya sudurgamam

नय मामपि दुःखार्तां न वर्तिष्ये त्वया विना ।
कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि

naya māmapi duḥkhārtāṃ na vartiṣye tvayā vinā |
kasmāt tvaṃ māṃ vihāyeha kṛpaṇāṃ gantumicchasi

दीनां विलपतीं मन्दां किं च मां नाभिभाषसे ।
दृष्ट्वा न खल्वभिक्रुद्धो मामिहानवगुण्ठिताम्

dīnāṃ vilapatīṃ mandāṃ kiṃ ca māṃ nābhibhāṣase |
dṛṣṭvā na khalvabhikruddho māmihānavaguṇṭhitām

निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो ।
पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान्

nirgatāṃ nagaradvārāt padbhyāmevāgatāṃ prabho |
paśyeṣṭadāra dārāṃste bhraṣṭalajjāvaguṇṭhanān

बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि ।
अयं क्रीडासहायस्तेऽनाथो लालप्यते जनः

bahirniṣpatitān sarvān kathaṃ dṛṣṭvā na kupyasi |
ayaṃ krīḍāsahāyaste'nātho lālapyate janaḥ

न चैनमाश्वासयसि किं वा न बहुमन्यसे ।
यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः

na cainamāśvāsayasi kiṃ vā na bahumanyase |
yāstvayā vidhavā rājan kṛtā naikāḥ kulastriyaḥ

पतिव्रता धर्मरता गुरुशुश्रूषणे रताः ।
ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः

pativratā dharmaratā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ |
tābhiḥ śokābhitaptābhiḥ śaptaḥ paravaśaṃ gataḥ

त्वया विप्रकृताभिश्च तदा शप्तस्तदागतम् ।
प्रवादः सत्यमेवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप

tvayā viprakṛtābhiśca tadā śaptastadāgatam |
pravādaḥ satyamevāyaṃ tvāṃ prati prāyaśo nṛpa

पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले ।
कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा

pativratānāṃ nākasmāt patantyaśrūṇi bhūtale |
kathaṃ ca nāma te rājam̐llokānākramya tejasā

नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना ।
अपनीयाश्रमाद् रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया

nārīcauryamidaṃ kṣudraṃ kṛtaṃ śauṇḍīryamāninā |
apanīyāśramād rāmaṃ yanmṛgacchadmanā tvayā

आनीता रामपत्नी सा अपनीय च लक्ष्मणम् ।
कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम्

ānītā rāmapatnī sā apanīya ca lakṣmaṇam |
kātaryaṃ ca na te yuddhe kadācit saṃsmarāmyaham

तत् तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम् ।
अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः

tat tu bhāgyaviparyāsānnūnaṃ te pakvalakṣaṇam |
atītānāgatārthajño vartamānavicakṣaṇaḥ

मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निःश्वस्य चायतम् ।
सत्यवाक् स महाबाहो देवरो मे यदब्रवीत्

maithilīmāhṛtāṃ dṛṣṭvā dhyātvā niḥśvasya cāyatam |
satyavāk sa mahābāho devaro me yadabravīt

अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः ।
कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना

ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ pratyupasthitaḥ |
kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā

निवृत्तस्त्वत्कृतेनार्थः सोऽयं मूलहरो महान् ।
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं राक्षसं कुलम्

nivṛttastvatkṛtenārthaḥ so'yaṃ mūlaharo mahān |
tvayā kṛtamidaṃ sarvamanāthaṃ rākṣasaṃ kulam

नहि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः ।
स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते

nahi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ |
strīsvabhāvāt tu me buddhiḥ kāruṇye parivartate

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः ।
आत्मानमनुशोचामि त्वद्विनाशेन दुःखिताम्

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ |
ātmānamanuśocāmi tvadvināśena duḥkhitām

सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया ।
भ्रातॄणां चैव कात्स्र्न्येन हितमुक्तं दशानन

suhṛdāṃ hitakāmānāṃ na śrutaṃ vacanaṃ tvayā |
bhrātṝṇāṃ caiva kātsrnyena hitamuktaṃ daśānana

हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।
विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत् त्वया

hetvarthayuktaṃ vidhivacchreyaskaramadāruṇam |
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃ hetumat tvayā

मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा ।
न कृतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम्

mārīcakumbhakarṇābhyāṃ vākyaṃ mama pitustathā |
na kṛtaṃ vīryamattena tasyedaṃ phalamīdṛśam

नीलजीमूतसंकाश पीताम्बर शुभाङ्गद ।
स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिरावृतः

nīlajīmūtasaṃkāśa pītāmbara śubhāṅgada |
svagātrāṇi vinikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāvṛtaḥ

प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ।
महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः

prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase |
mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ

यातुधानस्य दौहित्रीं किं मां न प्रतिभाषसे ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे नवे परिभवे कृते

yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase |
uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe nave paribhave kṛte

अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः ।
येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा

adya vai nirbhayā laṅkāṃ praviṣṭāḥ sūryaraśmayaḥ |
yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā

वज्रं वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः ।
रणे बहुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः

vajraṃ vajradharasyeva so'yaṃ te satatārcitaḥ |
raṇe bahupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ

परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा ।
प्रियामिवोपसंगृह्य किं शेषे रणमेदिनीम्

parigho vyavakīrṇaste bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā |
priyāmivopasaṃgṛhya kiṃ śeṣe raṇamedinīm

अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम् ।
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा

apriyāmiva kasmācca māṃ necchasyabhibhāṣitum |
dhigastu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā

त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम् ।
इत्येवं विलपन्ती सा बाष्पपर्याकुलेक्षणा

tvayi pañcatvamāpanne phalate śokapīḍitam |
ityevaṃ vilapantī sā bāṣpaparyākulekṣaṇā

स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत् ।
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि

snehopaskannahṛdayā tadā mohamupāgamat |
kaśmalābhihatā sannā babhau sā rāvaṇorasi

संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला ।
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः

saṃdhyānurakte jalade dīptā vidyudivojjvalā |
tathāgatāṃ samutthāpya sapatnyastāṃ bhṛśāturāḥ

पर्यवस्थापयामासू रुदत्यो रुदतीं भृशम् ।
किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा

paryavasthāpayāmāsū rudatyo rudatīṃ bhṛśam |
kiṃ te na viditā devi lokānāṃ sthitiradhruvā

दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः ।
इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह

daśāvibhāgaparyāye rājñāṃ vai cañcalāḥ śriyaḥ |
ityevamucyamānā sā saśabdaṃ praruroda ha

स्नपयन्ती तदास्रेण स्तनौ वक्त्रं सुनिर्मलम् ।
एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह

snapayantī tadāsreṇa stanau vaktraṃ sunirmalam |
etasminnantare rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha

संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम् ।
तमुवाच ततो धीमान् विभीषण इदं वचः

saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ strīgaṇaḥ parisāntvyatām |
tamuvāca tato dhīmān vibhīṣaṇa idaṃ vacaḥ

विमृश्य बुद्ध्या प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम् ।
त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा

vimṛśya buddhyā praśritaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsamanṛtaṃ tathā

नाहमर्हामि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शनम् ।
भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः

nāhamarhāmi saṃskartuṃ paradārābhimarśanam |
bhrātṛrūpo hi me śatrureṣa sarvāhite rataḥ

रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात् ।
नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि

rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo'pi gurugauravāt |
nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi

श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ।
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः

śrutvā tasyāguṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ |
tacchrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञं वाक्यकोविदः ।
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावान्मया जितम्

vibhīṣaṇamuvācedaṃ vākyajñaṃ vākyakovidaḥ |
tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhāvānmayā jitam

अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ।
अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः

avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara |
adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmaṃ tveṣa niśācaraḥ

तेजस्वी बलवाञ्छूरः संग्रामेषु च नित्यशः ।
शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः

tejasvī balavāñchūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ |
śatakratumukhairdevaiḥ śrūyate na parājitaḥ

महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः ।
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्

mahātmā balasampanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |
maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam

क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ।
त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्

kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava |
tvatsakāśānmahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam

क्षिप्रमर्हति धर्मेण त्वं यशोभाग् भविष्यसि ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः

kṣipramarhati dharmeṇa tvaṃ yaśobhāg bhaviṣyasi |
rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ

संस्कारयितुमारेभे भ्रातरं रावणं हतम् ।
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां राक्षसेन्द्रो विभीषणः

saṃskārayitumārebhe bhrātaraṃ rāvaṇaṃ hatam |
sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

रावणस्याग्निहोत्रं तु निर्यापयति सत्वरम् ।
शकटान् दारुरूपाणि अग्नीन् वै याजकांस्तथा

rāvaṇasyāgnihotraṃ tu niryāpayati satvaram |
śakaṭān dārurūpāṇi agnīn vai yājakāṃstathā

तथा चन्दनकाष्ठानि काष्ठानि विविधानि च ।
अगरूणि सुगन्धीनि गन्धांश्च सुरभींस्तथा

tathā candanakāṣṭhāni kāṣṭhāni vividhāni ca |
agarūṇi sugandhīni gandhāṃśca surabhīṃstathā

मणिमुक्ताप्रवालानि निर्यापयति राक्षसः ।
आजगाम मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः

maṇimuktāpravālāni niryāpayati rākṣasaḥ |
ājagāma muhūrtena rākṣasaiḥ parivāritaḥ

ततो माल्यवता सार्धं क्रियामेव चकार सः ।
सौवर्णीं शिबिकां दिव्यामारोप्य क्षौमवाससम्

tato mālyavatā sārdhaṃ kriyāmeva cakāra saḥ |
sauvarṇīṃ śibikāṃ divyāmāropya kṣaumavāsasam

रावणं राक्षसाधीशमश्रुवर्णमुखा द्विजाः ।
तूर्यघोषैश्च विविधैः स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम्

rāvaṇaṃ rākṣasādhīśamaśruvarṇamukhā dvijāḥ |
tūryaghoṣaiśca vividhaiḥ stuvadbhiścābhinanditam

पताकाभिश्च चित्राभिः सुमनोभिश्च चित्रिताम् ।
उत्क्षिप्य शिबिकां तां तु विभीषणपुरोगमाः

patākābhiśca citrābhiḥ sumanobhiśca citritām |
utkṣipya śibikāṃ tāṃ tu vibhīṣaṇapurogamāḥ

दक्षिणाभिमुखाः सर्वे गृह्य काष्ठानि भेजिरे ।
अग्नयो दीप्यमानास्ते तदाध्वर्युसमीरिताः

dakṣiṇābhimukhāḥ sarve gṛhya kāṣṭhāni bhejire |
agnayo dīpyamānāste tadādhvaryusamīritāḥ

शरणाभिगताः सर्वे पुरस्तात् तस्य ते ययुः ।
अन्तःपुराणि सर्वाणि रुदमानानि सत्वरम्

śaraṇābhigatāḥ sarve purastāt tasya te yayuḥ |
antaḥpurāṇi sarvāṇi rudamānāni satvaram

पृष्ठतोऽनुययुस्तानि प्लवमानानि सर्वतः ।
रावणं प्रयते देशे स्थाप्य ते भृशदुःखिताः

pṛṣṭhato'nuyayustāni plavamānāni sarvataḥ |
rāvaṇaṃ prayate deśe sthāpya te bhṛśaduḥkhitāḥ

चितां चन्दनकाष्ठैश्च पद्मकोशीरचन्दनैः ।
ब्राह्म्या संवर्तयामासू राङ्कवास्तरणावृताम्

citāṃ candanakāṣṭhaiśca padmakośīracandanaiḥ |
brāhmyā saṃvartayāmāsū rāṅkavāstaraṇāvṛtām

प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुत्तमम् ।
वेदिं च दक्षिणाप्राचीं यथास्थानं च पावकम्

pracakrū rākṣasendrasya pitṛmedhamanuttamam |
vediṃ ca dakṣiṇāprācīṃ yathāsthānaṃ ca pāvakam

पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे प्रचिक्षिपुः ।
पादयोः शकटं प्रापुरूर्वोश्चोलूखलं तदा

pṛṣadājyena sampūrṇaṃ sruvaṃ skandhe pracikṣipuḥ |
pādayoḥ śakaṭaṃ prāpurūrvoścolūkhalaṃ tadā

दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम् ।
दत्त्वा तु मुसलं चान्यं यथास्थानं विचक्रमुः

dārupātrāṇi sarvāṇi araṇiṃ cottarāraṇim |
dattvā tu musalaṃ cānyaṃ yathāsthānaṃ vicakramuḥ

शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ।
तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः

śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca |
tatra medhyaṃ paśuṃ hatvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ

परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन् ।
गन्धैर्माल्यैरलंकृत्य रावणं दीनमानसाः

paristaraṇikāṃ rājño ghṛtāktāṃ samaveśayan |
gandhairmālyairalaṃkṛtya rāvaṇaṃ dīnamānasāḥ

विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि ।
लाजैरवकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तथा

vibhīṣaṇasahāyāste vastraiśca vividhairapi |
lājairavakiranti sma bāṣpapūrṇamukhāstathā

स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः ।
स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण तिलान् दर्भविमिश्रितान्

sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ |
snātvā caivārdravastreṇa tilān darbhavimiśritān

उदकेन च सम्मिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम् ।
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वयित्वा पुनः पुनः

udakena ca sammiśrān pradāya vidhipūrvakam |
tāḥ striyo'nunayāmāsa sāntvayitvā punaḥ punaḥ

गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं ततः ।
प्रविष्टासु पुरीं स्त्रीषु राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।
रामपार्श्वमुपागम्य समतिष्ठद् विनीतवत्

gamyatāmiti tāḥ sarvā viviśurnagaraṃ tataḥ |
praviṣṭāsu purīṃ strīṣu rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |
rāmapārśvamupāgamya samatiṣṭhad vinītavat

रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा वृत्रं वज्रधरो यथा

rāmo'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā vṛtraṃ vajradharo yathā

ततो विमुक्त्वा सशरं शरासनं
महेन्द्रदत्तं कवचं स तन्महत् ।
विमुच्य रोषं रिपुनिग्रहात् ततो
रामः स सौम्यत्वमुपागतोऽरिहा

tato vimuktvā saśaraṃ śarāsanaṃ
mahendradattaṃ kavacaṃ sa tanmahat |
vimucya roṣaṃ ripunigrahāt tato
rāmaḥ sa saumyatvamupāgato'rihā