सर्ग 110: रावण की रानियों का विलाप

रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना ।
अन्तःपुराद् विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः

rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā |
antaḥpurād viniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ

वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु ।
विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता इव

vāryamāṇāḥ subahuśo veṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu |
vimuktakeśyaḥ śokārtā gāvo vatsahatā iva

उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः ।
प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम्

uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ |
praviśyāyodhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim

आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः ।
परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम्

āryaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ |
paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām

ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः ।
करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वो हतयूथपाः

tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ |
kariṇya iva nardantyaḥ kareṇvo hatayūthapāḥ

ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् ।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम्

dadṛśustā mahākāyaṃ mahāvīryaṃ mahādyutim |
rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam

ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु ।
निपेतुस्तस्य गात्रेषु च्छिन्ना वनलता इव

tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu |
nipetustasya gātreṣu cchinnā vanalatā iva

बहुमानात् परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह ।
चरणौ काचिदालम्ब्य काचित् कण्ठेऽवलम्ब्य च

bahumānāt pariṣvajya kācidenaṃ ruroda ha |
caraṇau kācidālambya kācit kaṇṭhe'valambya ca

उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद् भूमौ सुपरिवर्तते ।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत्

utkṣipya ca bhujau kācid bhūmau suparivartate |
hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kācinmohamupāgamat

काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती ।
स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम्

kācidaṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukhamīkṣatī |
snāpayantī mukhaṃ bāṣpaistuṣārairiva paṅkajam

एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि ।
चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद् भूयस्ताः पर्यदेवयन्

evamārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi |
cukruśurbahudhā śokād bhūyastāḥ paryadevayan

येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः ।
येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः

yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ |
yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ

गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।
भयं येन रणे दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः

gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām |
bhayaṃ yena raṇe dattaṃ so'yaṃ śete raṇe hataḥ

असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा ।
भयं यो न विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम्

asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo'pi vā tathā |
bhayaṃ yo na vijānāti tasyedaṃ mānuṣād bhayam

अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम् ।
हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना

avadhyo devatānāṃ yastathā dānavarakṣasām |
hataḥ so'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā

यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।
सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः

yo na śakyaḥ surairhantuṃ na yakṣairnāsuraistathā |
so'yaṃ kaścidivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ

एवं वदन्त्यो रुरुदुस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः ।
भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः

evaṃ vadantyo rurudustasya tā duḥkhitāḥ striyaḥ |
bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuśca punaḥ punaḥ

अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् ।
मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः ।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः

aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām |
maraṇāyāhṛtā sītā rākṣasāśca nipātitāḥ |
etāḥ samamidānīṃ te vayamātmā ca pātitaḥ

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ।
दृष्टं परुषितो मोहात् त्वयाऽऽत्मवधकांक्षिणा

bruvāṇo'pi hitaṃ vākyamiṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
dṛṣṭaṃ paruṣito mohāt tvayā''tmavadhakāṃkṣiṇā

यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली ।
न नः स्याद् व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत्

yadi niryātitā te syāt sītā rāmāya maithilī |
na naḥ syād vyasanaṃ ghoramidaṃ mūlaharaṃ mahat

वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् ।
वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः

vṛttakāmo bhaved bhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet |
vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ

त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् ।
राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम्

tvayā punarnṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt |
rākṣasā vayamātmā ca trayaṃ tulyaṃ nipātitam

न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव ।
दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते

na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava |
daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate

वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे ।
तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः

vānarāṇāṃ vināśo'yaṃ rākṣasānāṃ ca te raṇe |
tava caiva mahābāho daivayogādupāgataḥ

नैवार्थेन च कामेन विक्रमेण न चाज्ञया ।
शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता

naivārthena ca kāmena vikrameṇa na cājñayā |
śakyā daivagatirloke nivartayitumudyatā

विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः ।
कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः

vilepurevaṃ dīnāstā rākṣasādhipayoṣitaḥ |
kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ