सर्ग 109: विभीषण का भाई के लिए शोक

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं निर्जितं रणे ।
शोकवेगपरीतात्मा विललाप विभीषणः

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śayānaṃ nirjitaṃ raṇe |
śokavegaparītātmā vilalāpa vibhīṣaṇaḥ

वीरविक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।
महार्हशयनोपेत किं शेषे निहतो भुवि

vīravikrānta vikhyāta pravīṇa nayakovida |
mahārhaśayanopeta kiṃ śeṣe nihato bhuvi

निक्षिप्य दीर्घौ निश्चेष्टौ भुजावङ्गदभूषितौ ।
मुकुटेनापवृत्तेन भास्कराकारवर्चसा

nikṣipya dīrghau niśceṣṭau bhujāvaṅgadabhūṣitau |
mukuṭenāpavṛttena bhāskarākāravarcasā

तदिदं वीर सम्प्राप्तं यन्मया पूर्वमीरितम् ।
काममोहपरीतस्य यत् तन्न रुचितं तव

tadidaṃ vīra samprāptaṃ yanmayā pūrvamīritam |
kāmamohaparītasya yat tanna rucitaṃ tava

यन्न दर्पात् प्रहस्तो वा नेन्द्रजिन्नापरे जनाः ।
न कुम्भकर्णोऽतिरथो नातिकायो नरान्तकः ।
न स्वयं बहु मन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः

yanna darpāt prahasto vā nendrajinnāpare janāḥ |
na kumbhakarṇo'tiratho nātikāyo narāntakaḥ |
na svayaṃ bahu manyethāstasyodarko'yamāgataḥ

गतः सेतुः सुनीतानां गतो धर्मस्य विग्रहः ।
गतः सत्त्वस्य संक्षेपः सुहस्तानां गतिर्गता

gataḥ setuḥ sunītānāṃ gato dharmasya vigrahaḥ |
gataḥ sattvasya saṃkṣepaḥ suhastānāṃ gatirgatā

आदित्यः पतितो भूमौ मग्नस्तमसि चन्द्रमाः ।
चित्रभानुः प्रशान्तार्चिर्व्यवसायो निरुद्यमः ।
अस्मिन् निपतिते वीरे भूमौ शस्त्रभृतां वरे

ādityaḥ patito bhūmau magnastamasi candramāḥ |
citrabhānuḥ praśāntārcirvyavasāyo nirudyamaḥ |
asmin nipatite vīre bhūmau śastrabhṛtāṃ vare

किं शेषमिहलोकस्य गतसत्त्वस्य सम्प्रति ।
रणे राक्षसशार्दूले प्रसुप्त इव पांसुषु

kiṃ śeṣamihalokasya gatasattvasya samprati |
raṇe rākṣasaśārdūle prasupta iva pāṃsuṣu

धृतिप्रवालः प्रसभाग्र्यपुष्प-
स्तपोबलः शौर्यनिबद्धमूलः ।
रणे महान् राक्षसराजवृक्षः
सम्मर्दितो राघवमारुतेन

dhṛtipravālaḥ prasabhāgryapuṣpa-
stapobalaḥ śauryanibaddhamūlaḥ |
raṇe mahān rākṣasarājavṛkṣaḥ
sammardito rāghavamārutena

तेजोविषाणः कुलवंशवंशः
कोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।
इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहः
सुप्तः क्षितौ रावणगन्धहस्ती

tejoviṣāṇaḥ kulavaṃśavaṃśaḥ
kopaprasādāparagātrahastaḥ |
ikṣvākusiṃhāvagṛhītadehaḥ
suptaḥ kṣitau rāvaṇagandhahastī

पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चि-
र्निःश्वासधूमः स्वबलप्रतापः ।
प्रतापवान् संयति राक्षसाग्नि-
र्निर्वापितो रामपयोधरेण

parākramotsāhavijṛmbhitārci-
rniḥśvāsadhūmaḥ svabalapratāpaḥ |
pratāpavān saṃyati rākṣasāgni-
rnirvāpito rāmapayodhareṇa

सिंहर्क्षलाङ्गूलककुद्विषाणः
पराभिजिद्गन्धनगन्धवाहः ।
रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुः
क्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः

siṃharkṣalāṅgūlakakudviṣāṇaḥ
parābhijidgandhanagandhavāhaḥ |
rakṣovṛṣaścāpalakarṇacakṣuḥ
kṣitīśvaravyāghrahato'vasannaḥ

वदन्तं हेतुमद्वाक्यं परिदृष्टार्थनिश्चयम् ।
रामः शोकसमाविष्टमित्युवाच विभीषणम्

vadantaṃ hetumadvākyaṃ paridṛṣṭārthaniścayam |
rāmaḥ śokasamāviṣṭamityuvāca vibhīṣaṇam

नायं विनष्टो निश्चेष्टः समरे चण्डविक्रमः ।
अत्युन्नतमहोत्साहः पतितोऽयमशङ्कितः

nāyaṃ vinaṣṭo niśceṣṭaḥ samare caṇḍavikramaḥ |
atyunnatamahotsāhaḥ patito'yamaśaṅkitaḥ

नैवं विनष्टाः शोचन्ते क्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।
वृद्धिमाशंसमाना ये निपतन्ति रणाजिरे

naivaṃ vinaṣṭāḥ śocante kṣatradharmavyavasthitāḥ |
vṛddhimāśaṃsamānā ye nipatanti raṇājire

येन सेन्द्रास्त्रयो लोकास्त्रासिता युधि धीमता ।
तस्मिन् कालसमायुक्ते न कालः परिशोचितुम्

yena sendrāstrayo lokāstrāsitā yudhi dhīmatā |
tasmin kālasamāyukte na kālaḥ pariśocitum

नैकान्तविजयो युद्धे भूतपूर्वः कदाचन ।
परैर्वा हन्यते वीरः परान् वा हन्ति संयुगे

naikāntavijayo yuddhe bhūtapūrvaḥ kadācana |
parairvā hanyate vīraḥ parān vā hanti saṃyuge

इयं हि पूर्वैः संदिष्टा गतिः क्षत्रियसम्मता ।
क्षत्रियो निहतः संख्ये न शोच्य इति निश्चयः

iyaṃ hi pūrvaiḥ saṃdiṣṭā gatiḥ kṣatriyasammatā |
kṣatriyo nihataḥ saṃkhye na śocya iti niścayaḥ

तदेवं निश्चयं दृष्ट्वा तत्त्वमास्थाय विज्वरः ।
यदिहानन्तरं कार्यं कल्प्यं तदनुचिन्तय

tadevaṃ niścayaṃ dṛṣṭvā tattvamāsthāya vijvaraḥ |
yadihānantaraṃ kāryaṃ kalpyaṃ tadanucintaya

तमुक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं विभीषणः ।
उवाच शोकसंतप्तो भ्रातुर्हितमनन्तरम्

tamuktavākyaṃ vikrāntaṃ rājaputraṃ vibhīṣaṇaḥ |
uvāca śokasaṃtapto bhrāturhitamanantaram

योऽयं विमर्देष्वविभग्नपूर्वः
सुरैः समस्तैरपि वासवेन ।
भवन्तमासाद्य रणे विभग्नो
वेलामिवासाद्य यथा समुद्रः

yo'yaṃ vimardeṣvavibhagnapūrvaḥ
suraiḥ samastairapi vāsavena |
bhavantamāsādya raṇe vibhagno
velāmivāsādya yathā samudraḥ

अनेन दत्तानि वनीपकेषु
भुक्ताश्च भोगा निभृताश्च भृत्याः ।
धनानि मित्रेषु समर्पितानि
वैराण्यमित्रेषु च यापितानि

anena dattāni vanīpakeṣu
bhuktāśca bhogā nibhṛtāśca bhṛtyāḥ |
dhanāni mitreṣu samarpitāni
vairāṇyamitreṣu ca yāpitāni

एषोऽहिताग्निश्च महातपाश्च
वेदान्तगः कर्मसु चाग्र्यशूरः ।
एतस्य यत् प्रेतगतस्य कृत्यं
तत् कर्तुमिच्छामि तव प्रसादात्

eṣo'hitāgniśca mahātapāśca
vedāntagaḥ karmasu cāgryaśūraḥ |
etasya yat pretagatasya kṛtyaṃ
tat kartumicchāmi tava prasādāt

स तस्य वाक्यैः करुणैर्महात्मा
सम्बोधितः साधु विभीषणेन ।
आज्ञापयामास नरेन्द्रसूनुः
स्वर्गीयमाधानमदीनसत्त्वः

sa tasya vākyaiḥ karuṇairmahātmā
sambodhitaḥ sādhu vibhīṣaṇena |
ājñāpayāmāsa narendrasūnuḥ
svargīyamādhānamadīnasattvaḥ

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् ।
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव

maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam |
kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava