सर्ग 108: श्रीराम द्वारा रावण का वध

अथ संस्मारयामास मातली राघवं तदा ।
अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे

atha saṃsmārayāmāsa mātalī rāghavaṃ tadā |
ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase

विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो ।
विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोऽद्य वर्तते

visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho |
vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so'dya vartate

ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः ।
जग्राह स शरं दीप्तं निःश्वसन्तमिवोरगम्

tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ |
jagrāha sa śaraṃ dīptaṃ niḥśvasantamivoragam

यं तस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः ।
ब्रह्मदत्तं महद् बाणममोघं युधि वीर्यवान्

yaṃ tasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ |
brahmadattaṃ mahad bāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।
दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकांक्षिणः

brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā |
dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṃkṣiṇaḥ

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ ।
शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ

yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau |
śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau

जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् ।
तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसम्

jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam |
tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasam

सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषोपमम् ।
नरनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम्

sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣopamam |
naranāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam

द्वाराणां परिघाणां च गिरीणां चापि भेदनम् ।
नानारुधिरदिग्धाङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम्

dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāṃ cāpi bhedanam |
nānārudhiradigdhāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam

वज्रसारं महानादं नानासमितिदारुणम् ।
सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम्

vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāruṇam |
sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam

कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।
नित्यभक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम्

kaṅkagṛdhrabakānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām |
nityabhakṣapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham

नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् ।
वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः

nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam |
vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ

तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।
द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः

tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam |
dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ

अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः ।
वेदप्रोक्तेन विधिना संदधे कार्मुके बली

abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ |
vedaproktena vidhinā saṃdadhe kārmuke balī

तस्मिन् संधीयमाने तु राघवेण शरोत्तमे ।
सर्वभूतानि संत्रेसुश्चचाल च वसुंधरा

tasmin saṃdhīyamāne tu rāghaveṇa śarottame |
sarvabhūtāni saṃtresuścacāla ca vasuṃdharā

स रावणाय संक्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
चिक्षेप परमायत्तः शरं मर्मविदारणम्

sa rāvaṇāya saṃkruddho bhṛśamāyamya kārmukam |
cikṣepa paramāyattaḥ śaraṃ marmavidāraṇam

स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रिबाहुविसर्जितः ।
कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद् रावणोरसि

sa vajra iva durdharṣo vajribāhuvisarjitaḥ |
kṛtānta iva cāvāryo nyapatad rāvaṇorasi

स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः परः ।
बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः

sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ paraḥ |
bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ

रुधिराक्तः स वेगेन शरीरान्तकरः शरः ।
रावणस्य हरन् प्राणान् विवेश धरणीतलम्

rudhirāktaḥ sa vegena śarīrāntakaraḥ śaraḥ |
rāvaṇasya haran prāṇān viveśa dharaṇītalam

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः ।
कृतकर्मा निभृतवत् स तूणीं पुनराविशत्

sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdrakṛtacchaviḥ |
kṛtakarmā nibhṛtavat sa tūṇīṃ punarāviśat

तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत् ससायकम् ।
निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात्

tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tat sasāyakam |
nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt

गतासुर्भीमवेगस्तु नैर्ऋतेन्द्रो महाद्युतिः ।
पपात स्यन्दनाद् भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा

gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ |
papāta syandanād bhūmau vṛtro vajrahato yathā

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |
hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ sampradudruvuḥ

नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः ।
दशग्रीववधं दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः

nardantaścābhipetustān vānarā drumayodhinaḥ |
daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vānarā jitakāśinaḥ

अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन् भयात् ।
हताश्रयत्वात् करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः

arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatan bhayāt |
hatāśrayatvāt karuṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ

ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः ।
वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तद्वधम्

tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ |
vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca tadvadham

अथान्तरिक्षे व्यनदत् सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः ।
दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ

athāntarikṣe vyanadat saumyastridaśadundubhiḥ |
divyagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि ।
किरन्ती राघवरथं दुरावापा मनोहरा

nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi |
kirantī rāghavarathaṃ durāvāpā manoharā

राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे ।
साधुसाध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम्

rāghavastavasaṃyuktā gagane ca viśuśruve |
sādhusādhviti vāgagryā devatānāṃ mahātmanām

आविवेश महान् हर्षो देवानां चारणैः सह ।
रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयंकरे

āviveśa mahān harṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha |
rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṃkare

ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।
चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुंगवम्

tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca vibhīṣaṇam |
cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṃgavam

ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा
दिशः प्रसेदुर्विमलं नभोऽभवत् ।
मही चकम्पे न च मारुतो ववौ
स्थिरप्रभश्चाप्यभवद् दिवाकरः

tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā
diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho'bhavat |
mahī cakampe na ca māruto vavau
sthiraprabhaścāpyabhavad divākaraḥ

ततस्तु सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः
सुहृद्विशिष्टाः सहलक्ष्मणस्तदा ।
समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं
रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन्

tatastu sugrīvavibhīṣaṇāṅgadāḥ
suhṛdviśiṣṭāḥ sahalakṣmaṇastadā |
sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ
raṇe'bhirāmaṃ vidhinābhyapūjayan

स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः
स्वजनबलाभिवृतो रणे बभूव ।
रघुकुलनृपनन्दनो महौजा-
स्त्रिदशगणैरभिसंवृतो महेन्द्रः

sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ
svajanabalābhivṛto raṇe babhūva |
raghukulanṛpanandano mahaujā-
stridaśagaṇairabhisaṃvṛto mahendraḥ