सर्ग 107: महायुद्ध और रावण के सौ सिर

ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा ।
सुमहद् द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम्

tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayostadā |
sumahad dvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham

ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।
प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत

tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahadbalam |
pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samavartata

सम्प्रयुद्धौ तु तौ दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ ।
व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः

samprayuddhau tu tau dṛṣṭvā balavannararākṣasau |
vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ

नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।
तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजग्मुः परस्परम्

nānāpraharaṇairvyagrairbhujairvismitabuddhayaḥ |
tasthuḥ prekṣya ca saṃgrāmaṃ nābhijagmuḥ parasparam

रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् ।
पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ

rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam |
paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citramivābabhau

तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते ह्यभीतवत्

tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāghavarāvaṇau |
kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte hyabhītavat

जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः ।
धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा

jetavyamiti kākutstho martavyamiti rāvaṇaḥ |
dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe'darśayatāṃ tadā

ततः क्रोधाद् दशग्रीवः शरान् संधाय वीर्यवान् ।
मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम्

tataḥ krodhād daśagrīvaḥ śarān saṃdhāya vīryavān |
mumoca dhvajamuddiśya rāghavasya rathe sthitam

ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम् ।
रथशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले

te śarāstamanāsādya puraṃdararathadhvajam |
rathaśaktiṃ parāmṛśya nipeturdharaṇītale

ततो रामोऽपि संक्रुद्धश्चापमाकृष्य वीर्यवान् ।
कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे

tato rāmo'pi saṃkruddhaścāpamākṛṣya vīryavān |
kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā sampracakrame

रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् ।
महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा

rāvaṇadhvajamuddiśya mumoca niśitaṃ śaram |
mahāsarpamivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā

रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम् ।
जगाम स महीं छित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः

rāmaścikṣepa tejasvī ketumuddiśya sāyakam |
jagāma sa mahīṃ chittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ

स निकृत्तोऽपतद् भूमौ रावणस्यन्दनध्वजः ।
ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः स महाबलः

sa nikṛtto'patad bhūmau rāvaṇasyandanadhvajaḥ |
dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sa mahābalaḥ

सम्प्रदीप्तोऽभवत् क्रोधादमर्षात् प्रदहन्निव ।
स रोषवशमापन्नः शरवर्षं ववर्ष ह

sampradīpto'bhavat krodhādamarṣāt pradahanniva |
sa roṣavaśamāpannaḥ śaravarṣaṃ vavarṣa ha

रामस्य तुरगान् दीप्तैः शरैर्विव्याध रावणः ।
ते दिव्या हरयस्तत्र नास्खलन्नापि बभ्रमुः

rāmasya turagān dīptaiḥ śarairvivyādha rāvaṇaḥ |
te divyā harayastatra nāskhalannāpi babhramuḥ

बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ।
तेषामसम्भ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा

babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālairivāhatāḥ |
teṣāmasambhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇastadā

भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ।
गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च

bhūya eva susaṃkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha |
gadāśca parighāṃścaiva cakrāṇi musalāni ca

गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् ।
मायाविहितमेतत् तु शस्त्रवर्षमपातयत् ।
सहस्रशस्तदा बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः

giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca tathā śūlaparaśvadhān |
māyāvihitametat tu śastravarṣamapātayat |
sahasraśastadā bāṇānaśrāntahṛdayodyamaḥ

तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् ।
तद् वर्षमभवद् युद्धे नैकशस्त्रमयं महत्

tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam |
tad varṣamabhavad yuddhe naikaśastramayaṃ mahat

विमुच्य राघवरथं समन्ताद् वानरे बले ।
सायकैरन्तरिक्षं च चकार सुनिरन्तरम्

vimucya rāghavarathaṃ samantād vānare bale |
sāyakairantarikṣaṃ ca cakāra sunirantaram

मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ।
व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे

mumoca ca daśagrīvo niḥsaṅgenāntarātmanā |
vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe

प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे निशितान् शरान् ।
स मुमोच ततो बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः

prahasanniva kākutsthaḥ saṃdadhe niśitān śarān |
sa mumoca tato bāṇān śataśo'tha sahasraśaḥ

तान् दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ।
ताभ्यां नियुक्तेन तदा शरवर्षेण भास्वता

tān dṛṣṭvā rāvaṇaścakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram |
tābhyāṃ niyuktena tadā śaravarṣeṇa bhāsvatā

शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् ।
नानिमित्तोऽभवद् बाणो नानिर्भेत्ता न निष्फलः

śarabaddhamivābhāti dvitīyaṃ bhāsvadambaram |
nānimitto'bhavad bāṇo nānirbhettā na niṣphalaḥ

अन्योन्यमभिसंहत्य निपेतुर्धरणीतले ।
तथा विसृजतोर्बाणान् रामरावणयोर्मृधे

anyonyamabhisaṃhatya nipeturdharaṇītale |
tathā visṛjatorbāṇān rāmarāvaṇayormṛdhe

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ।
चक्रतुश्च शरैर्घोरैर्निरुच्छ्वासमिवाम्बरम्

prāyudhyetāmavicchinnamasyantau savyadakṣiṇam |
cakratuśca śarairghorairnirucchvāsamivāmbaram

रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः ।
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ

rāvaṇasya hayān rāmo hayān rāmasya rāvaṇaḥ |
jaghnatustau tadānyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau

एवं तु तौ सुसंक्रुद्धौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।
मुहूर्तमभवद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

evaṃ tu tau susaṃkruddhau cakraturyuddhamuttamam |
muhūrtamabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ ।
ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना

tau tathā yudhyamānau tu samare rāmarāvaṇau |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā

अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ

ardayantau tu samare tayostau syandanottamau |
parasparamabhikruddhau parasparamabhidrutau

परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः ।
मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च

parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ |
maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca

दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम् ।
अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः

darśayantau bahuvidhāṃ sūtau sārathyajāṃ gatim |
ardayan rāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ

गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तननिवर्तने ।
क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ

gativegaṃ samāpannau pravartananivartane |
kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau

चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ।
दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे

ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladāviva |
darśayitvā tadā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe

परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ।
धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम्

parasparasyābhimukhau punareva ca tasthatuḥ |
dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām

पताकाश्च पताकाभिः समीयुः स्थितयोस्तदा ।
रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः

patākāśca patākābhiḥ samīyuḥ sthitayostadā |
rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत् ।
स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे

caturbhiścaturo dīptān hayān pratyapasarpayat |
sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe

मुमोच निशितान् बाणान् राघवाय दशाननः ।
सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः

mumoca niśitān bāṇān rāghavāya daśānanaḥ |
so'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ

जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत् ।
चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रसारसमस्वनान्

jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito'bhavat |
cikṣepa ca punarbāṇān vajrasārasamasvanān

सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य दशाननः ।
मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः

sārathiṃ vajrahastasya samuddiśya daśānanaḥ |
mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ

न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ।
तया धर्षणया क्रुद्धो मातलेर्न तथाऽऽत्मनः

na sūkṣmamapi sammohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi |
tayā dharṣaṇayā kruddho mātalerna tathā''tmanaḥ

चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ।
विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः

cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum |
viṃśatiṃ triṃśatiṃ ṣaṣṭiṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रिपोः ।
रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः

mumoca rāghavo vīraḥ sāyakān syandane ripoḥ |
rāvaṇo'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ

गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे ।
तत् प्रवृत्तं पुनर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayad raṇe |
tat pravṛttaṃ punaryuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

गदानां मुसलानां च परिघाणां च निःस्वनैः ।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्त सागराः

gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca niḥsvanaiḥ |
śarāṇāṃ puṅkhavātaiśca kṣubhitāḥ sapta sāgarāḥ

क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः ।
व्यथिता दानवाः सर्वे पन्नगाश्च सहस्रशः

kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ |
vyathitā dānavāḥ sarve pannagāśca sahasraśaḥ

चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्न ववौ चापि मारुतः

cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā |
bhāskaro niṣprabhaścāsīnna vavau cāpi mārutaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
cintāmāpedire sarve sakiṃnaramahoragāḥ

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः ।
जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम्

svasti gobrāhmaṇebhyastu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ |
jayatāṃ rāghavaḥ saṃkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

एवं जपन्तोऽपश्यंस्ते देवाः सर्षिगणास्तदा ।
रामरावणयोर्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम्

evaṃ japanto'paśyaṃste devāḥ sarṣigaṇāstadā |
rāmarāvaṇayoryuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam

गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा युद्धमनूपमम् ।
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः

gandharvāpsarasāṃ saṅghā dṛṣṭvā yuddhamanūpamam |
gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ।
एवं ब्रुवन्तो ददृशुस्तद् युद्धं रामरावणम्

rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva |
evaṃ bruvanto dadṛśustad yuddhaṃ rāmarāvaṇam

ततः क्रोधान्महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः ।
संधाय धनुषा रामः शरमाशीविषोपमम्

tataḥ krodhānmahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
saṃdhāya dhanuṣā rāmaḥ śaramāśīviṣopamam

रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा

rāvaṇasya śiro'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam |
tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭaṃ lokaistribhistadā

तस्यैव सदृशं चान्यद् रावणस्योत्थितं शिरः ।
तत् क्षिप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा

tasyaiva sadṛśaṃ cānyad rāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ |
tat kṣiptaṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā

द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः ।
छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रदृश्यते

dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ |
chinnamātraṃ ca tacchīrṣaṃ punareva pradṛśyate

तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामस्य सायकैः ।
एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम्

tadapyaśanisaṃkāśaiśchinnaṃ rāmasya sāyakaiḥ |
evameva śataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām

न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये ।
ततः सर्वास्त्रविद् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः

na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye |
tataḥ sarvāstravid vīraḥ kausalyānandavardhanaḥ

मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ।
मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः

mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ |
mārīco nihato yaistu kharo yaistu sadūṣaṇaḥ

क्रौञ्चावटे विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने ।
यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बुधिः

krauñcāvaṭe virādhastu kabandho daṇḍakāvane |
yaiḥ sālā girayo bhagnā vālī ca kṣubhito'mbudhiḥ

त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम ।
किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः

ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe prātyayikā mama |
kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ

इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे ।
ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि

iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge |
vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi

रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ।
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे

rāvaṇo'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ |
gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayad raṇe

तत् प्रवृत्तं महद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि

tat pravṛttaṃ mahad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
antarikṣe ca bhūmau ca punaśca girimūrdhani

देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
पश्यतां तन्महद् युद्धं सर्वरात्रमवर्तत

devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām |
paśyatāṃ tanmahad yuddhaṃ sarvarātramavartata

नैव रात्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न च क्षणम् ।
रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति

naiva rātriṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na ca kṣaṇam |
rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati

दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोस्तयो-
र्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य ।
सुरवररथसारथिर्महात्मा
रणरतराममुवाच वाक्यमाशु

daśarathasutarākṣasendrayostayo-
rjayamanavekṣya raṇe sa rāghavasya |
suravararathasārathirmahātmā
raṇaratarāmamuvāca vākyamāśu