सर्ग 1: श्रीराम द्वारा हनुमान के कार्य का सम्मान

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।
रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्

śrutvā hanūmato vākyaṃ yathāvadabhibhāṣitam |
rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt

कृतं हनूमता कार्यं सुमहद् भुवि दुर्लभम् ।
मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले

kṛtaṃ hanūmatā kāryaṃ sumahad bhuvi durlabham |
manasāpi yadanyena na śakyaṃ dharaṇītale

नहि तं परिपश्यामि यस्तरेत महोदधिम् ।
अन्यत्र गरुडाद् वायोरन्यत्र च हनूमतः

nahi taṃ paripaśyāmi yastareta mahodadhim |
anyatra garuḍād vāyoranyatra ca hanūmataḥ

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम्

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
apradhṛṣyāṃ purīṃ laṅkāṃ rāvaṇena surakṣitām

प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन् को नाम निष्क्रमेत् ।
को विशेत् सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम्

praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvan ko nāma niṣkramet |
ko viśet sudurādharṣāṃ rākṣasaiśca surakṣitām

यो वीर्यबलसम्पन्नो न समः स्याद्धनूमतः ।
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतं महत् ।
एवं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च

yo vīryabalasampanno na samaḥ syāddhanūmataḥ |
bhṛtyakāryaṃ hanumatā sugrīvasya kṛtaṃ mahat |
evaṃ vidhāya svabalaṃ sadṛśaṃ vikramasya ca

यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।
कुर्यात् तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम्

yo hi bhṛtyo niyuktaḥ san bhartrā karmaṇi duṣkare |
kuryāt tadanurāgeṇa tamāhuḥ puruṣottamam

यो नियुक्तः परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।
भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुर्मध्यमं नरम्

yo niyuktaḥ paraṃ kāryaṃ na kuryānnṛpateḥ priyam |
bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhurmadhyamaṃ naram

नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद् यः समाहितः ।
भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम्

niyukto nṛpateḥ kāryaṃ na kuryād yaḥ samāhitaḥ |
bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣādhamam

तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।
न चात्मा लघुतां नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः

tanniyoge niyuktena kṛtaṃ kṛtyaṃ hanūmatā |
na cātmā laghutāṃ nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ

अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः

ahaṃ ca raghuvaṃśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ

इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।
यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम्

idaṃ tu mama dīnasya mano bhūyaḥ prakarṣati |
yadihāsya priyākhyāturna kurmi sadṛśaṃ priyam

एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनूमतः ।
मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः

eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanūmataḥ |
mayā kālamimaṃ prāpya dattastasya mahātmanaḥ

इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।
हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम्

ityuktvā prītihṛṣṭāṅgo rāmastaṃ pariṣasvaje |
hanūmantaṃ kṛtātmānaṃ kṛtakāryamupāgatam

ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुसत्तमः ।
हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः

dhyātvā punaruvācedaṃ vacanaṃ raghusattamaḥ |
harīṇāmīśvarasyāpi sugrīvasyopaśṛṇvataḥ

सर्वथा सुकृतं तावत् सीतायाः परिमार्गणम् ।
सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम

sarvathā sukṛtaṃ tāvat sītāyāḥ parimārgaṇam |
sāgaraṃ tu samāsādya punarnaṣṭaṃ mano mama

कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।
हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः

kathaṃ nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ |
harayo dakṣiṇaṃ pāraṃ gamiṣyanti samāgatāḥ

यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।
समुद्रपारगमने हरीणां किमिवोत्तरम्

yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama |
samudrapāragamane harīṇāṃ kimivottaram

इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत्

ityuktvā śokasambhrānto rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
hanūmantaṃ mahābāhustato dhyānamupāgamat