सर्ग 94: जुड़वाँ भाई श्रीराम के सामने गाते हैं

तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम्

tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau |
yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ sarvaṃ tatropagāyatām

तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविजिर्मिताम् ।
अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम्

tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvācāryavijirmitām |
apūrvāṃ pāṭhyajātiṃ ca geyena samalaṅkṛtām

प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् ।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत्

pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām |
bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo 'bhavat

अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा

atha karmāntare rājā samāhūya mahāmunīn |
pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā

पौराणिकाञ्छब्दविदो ये च वृद्धा द्विजातयः ।
स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान्द्विजसत्तमान्

paurāṇikāñchabdavido ye ca vṛddhā dvijātayaḥ |
svarāṇāṃ lakṣaṇajñāṃśca utsukāndvijasattamān

लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः ।
पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान्

lakṣaṇajñāṃśca gāndharvānnaigamāṃśca viśeṣataḥ |
pādākṣarasamāsajñāṃśchandaḥsu pariniṣṭhitān

कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्योतिषे च परं गतान् ।
क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविदो जनान्

kalāmātrāviśeṣajñāñjyotiṣe ca paraṃ gatān |
kriyākalpavidaścaiva tathā kāryavido janān

भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः ।
हेतूपचारकुशलान् वचने चापि हैतुकान्

bhāṣājñāniṅgitajñāṃśca naigamāṃścāpyaśeṣataḥ |
hetūpacārakuśalān vacane cāpi haitukān

छन्दोविदः पुराणज्ञान्वैदिकान्द्विजसत्तमान् ।
चित्रज्ञान्वृत्तसूत्रज्ञान्गीतनृत्यविशारदान्

chandovidaḥ purāṇajñānvaidikāndvijasattamān |
citrajñānvṛttasūtrajñāngītanṛtyaviśāradān

शास्त्रज्ञान्नीतिनिपुणान्वेदान्तार्थप्रबोधकान् ।
एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत्

śāstrajñānnītinipuṇānvedāntārthaprabodhakān |
etānsarvānsamānīya gātārau samaveśayat

दृष्ट्वा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः ।
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ

dṛṣṭvā munigaṇāḥ sarve pārthivāśca mahaujasaḥ |
pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau

ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समन्ततः ।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोत्थितौ

ūcuḥ parasparaṃ cedaṃ sarva eva samantataḥ |
ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivotthitau

जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि ।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च

jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi |
viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca

तेषां संवदतामेवं श्रोतऽणां हर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ

teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrota'ṇāṃ harṣavardhanam |
geyaṃ pracakratustatra tāvubhau munidārakau

ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् ।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गानसम्पदा

tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam |
na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro gānasampadā

प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् ।
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम्

pravṛttamāditaḥ pūrvasargaṃ nāradadarśitam |
tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām

ततो ऽपराह्णसमये राघवः समभाषत ।
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भ्रातरं भ्रातृवत्सलः

tato 'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata |
śrutvā viṃśatisargāṃstānbhrātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ

अष्टादशसहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः ।
प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् ।
ददौ शीघ्रं स काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक्

aṣṭādaśasahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ |
prayaccha śīghraṃ kākutstha yadanyadabhikāṅkṣitam |
dadau śīghraṃ sa kākutstho bālayorvai pṛthakpṛthak

दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ ।
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ

dīyamānaṃ suvarṇaṃ tu nāgṛhṇītāṃ kuśīlavau |
ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau

वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने

vanyena phalamūlena niratau vanavāsinau |
suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane

तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः

tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ |
śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ

तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ

tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ |
papraccha tau mahātejāstāvubhau munidārakau

किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः ।
कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः

kimpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ |
kartā kāvyasya mahataḥ kva cāsau munipuṅgavaḥ

पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ

pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau

वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम्

vālmīkirbhagavānkartā samprāpto yajñasaṃvidham |
yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ sampradarśitam

सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विशत्सहस्रकम् ।
उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना

sannibaddhaṃ hi ślokānāṃ caturviśatsahasrakam |
upākhyānaśataṃ caiva bhārgaveṇa tapasvinā

आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च ।
काण्डानि षट् कृतानीह सोत्तराणि महात्मना ।
कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव

ādiprabhṛti vai rājanpañcasargaśatāni ca |
kāṇḍāni ṣaṭ kṛtānīha sottarāṇi mahātmanā |
kṛtāni guruṇāsmākamṛṣiṇā caritaṃ tava

प्रतिष्ठा ऽ ऽजीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते सोत्तराणि महात्मना ।

pratiṣṭhā ' 'jīvitaṃ yāvattāvatsarvasya vartate sottarāṇi mahātmanā |

यदि बुद्धिः कृता राजञ्छ्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः

yadi buddhiḥ kṛtā rājañchravaṇāya mahāratha |
karmāntare kṣaṇībhūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ

बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् ।
प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः

bāḍhamityabravīdrāmastau cānujñāpya rāghavam |
prahṛṣṭau jagmatuḥ sthānaṃ yatrāste munipuṅgavaḥ

रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद्गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत्

rāmo 'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ |
śrutvā tadgītimādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat

शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं स स्वरशब्दयुक्तम् ।
तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम्

śuśrāva tattālalayopapannaṃ sargānvitaṃ sa svaraśabdayuktam |
tantrīlayavyañjanayogayuktaṃ kuśīlavābhyāṃ parigīyamānam