सर्ग 93: वाल्मीकि कुश और लव को गाने भेजते हैं

वर्तमाने तथाभूते यज्ञे च परमाद्भुते ।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः

vartamāne tathābhūte yajñe ca paramādbhute |
saśiṣya ājagāmāśu vālmīkirmunipuṅgavaḥ

स दृष्ट्वा दिव्यसङ्काशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् ।
एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्छुभान्

sa dṛṣṭvā divyasaṅkāśaṃ yajñamadbhutadarśanam |
ekānte ṛṣivāṭānāṃ cakāra uṭajāñchubhān

शकटांश्च बहून्पूर्णान्फलमूलैश्च शोभनान् ।
वाल्मीकिवाटे रुचिरे स्थापयन्नविदूरतः

śakaṭāṃśca bahūnpūrṇānphalamūlaiśca śobhanān |
vālmīkivāṭe rucire sthāpayannavidūrataḥ

आसीत्सुपूजितो राज्ञा मुनिभिश्च महात्मभिः ।
वाल्मीकिः सुमहातेजा न्यवसत्परमात्मवान्

āsītsupūjito rājñā munibhiśca mahātmabhiḥ |
vālmīkiḥ sumahātejā nyavasatparamātmavān

स शिष्यावब्रवीद्धृष्टौ युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायेथां परया मुदा

sa śiṣyāvabravīddhṛṣṭau yuvāṃ gatvā samāhitau |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ gāyethāṃ parayā mudā

ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च ।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च

ṛṣivāṭeṣu puṇyeṣu brāhmaṇāvasatheṣu ca |
rathyāsu rājamārgeṣu pārthivānāṃ gṛheṣu ca

रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च कुर्वते ।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः

rāmasya bhavanadvāri yatra karma ca kurvate |
ṛtvijāmagrataścaiva tatra geyaṃ viśeṣataḥ

इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च ।
जातानि पर्वताग्रेषु चास्वाद्यास्वाद्य गायताम्

imāni ca phalānyatra svādūni vividhāni ca |
jātāni parvatāgreṣu cāsvādyāsvādya gāyatām

न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै ।
मूलानि च सुमृष्टानि नगराद्बहिरास्यथः

na yāsyathaḥ śramaṃ vatsau bhakṣayitvā phalāni vai |
mūlāni ca sumṛṣṭāni nagarādbahirāsyathaḥ

यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम्

yadi śabdāpayedrāmaḥ śravaṇāya mahīpatiḥ |
ṛṣīṇāmupaviṣṭānāṃ tato geyaṃ pravartatām

दिवसे विंशतिः सर्गा गेया मधुरया गिरा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टा मया पुरा

divase viṃśatiḥ sargā geyā madhurayā girā |
pramāṇairbahubhistatra yathoddiṣṭā mayā purā

लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पो ऽपि धनकाङ्क्षया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपजीविना

lobhaścāpi na kartavyaḥ svalpo 'pi dhanakāṅkṣayā |
kiṃ dhanenāśramasthānāṃ phalamūlopajīvinā

यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ ।
आवां वाल्मीकिशिष्यौ स्वो ब्रूतमेवं नराधिपम्

yadi pṛcchetsa kākutstho yuvāṃ kasyeti dārakau |
āvāṃ vālmīkiśiṣyau svo brūtamevaṃ narādhipam

इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा ऽपूर्वदर्शनम् ।
मूर्च्छयित्वा सुमधुरं गायतां विगतज्वरौ

imāstantrīḥ sumadhurāḥ sthānaṃ vā 'pūrvadarśanam |
mūrcchayitvā sumadhuraṃ gāyatāṃ vigatajvarau

आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् ।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भविति धर्मतः

ādiprabhṛti geyaṃ syānna cāvajñāya pārthivam |
pitā hi sarvabhūtānāṃ rājā bhaviti dharmataḥ

तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समास्थितौ ।
गायेथां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम्

tadyuvāṃ hṛṣṭamanasau śvaḥ prabhāte samāsthitau |
gāyethāṃ madhuraṃ geyaṃ tantrīlayasamanvitam

इति सन्दिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा ।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः

iti sandiśya bahuśo muniḥ prācetasastadā |
vālmīkiḥ paramodārastūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ

सन्दिष्टौ मुनिना तेन तावुभौ मैथिलीसुतौ ।
तथैव करवावेति निर्जग्मतुररिन्दमौ

sandiṣṭau muninā tena tāvubhau maithilīsutau |
tathaiva karavāveti nirjagmaturarindamau

तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां तदा ।
समुत्सुकौ तौ सममूषतुर्निशां यथा ऽश्विनौ भार्गवनीतिसंहिताम्

tāmadbhutāṃ tau hṛdaye kumārau niveśya vāṇīmṛṣibhāṣitāṃ tadā |
samutsukau tau samamūṣaturniśāṃ yathā 'śvinau bhārgavanītisaṃhitām