सर्ग 92: नैमिषारण्य में अश्वमेध

तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह

tatsarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ |
hayaṃ lakṣaṇasampannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वतन्त्रे नियोज्य च ।
ततो ऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिशम्

ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśvatantre niyojya ca |
tato 'bhyagacchatkākutsthaḥ saha sainyena naimiśam

यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रबर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति वचो ऽब्रवीत्

yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam |
prabarṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti vaco 'bravīt

नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आनिन्युरुपहारांश्च तान्रामः प्रत्यपूजयत्

naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ |
āninyurupahārāṃśca tānrāmaḥ pratyapūjayat

उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महामतिः

upakāryā mahārhāśca pārthivānāṃ mahātmanām |
sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahāmatiḥ

अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् ।
भरतः सन्ददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा

annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām |
bharataḥ sandadāvāśu śatrughnasahitastadā

वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम्

vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā |
viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam

बिभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः स्रग्विभिर्वृतः ।
ऋषीणामुग्रतपसां पूजां चक्रे महात्मनाम्

bibhīṣaṇaśca rakṣobhirbahubhiḥ sragvibhirvṛtaḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ pūjāṃ cakre mahātmanām

एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत ।
लक्ष्मणेनागुप्ता च हयचर्या प्रवर्तत ।
ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम्

evaṃ suvihito yajño hayamedho 'bhyavartata |
lakṣmaṇenāguptā ca hayacaryā pravartata |
īdṛśaṃ rājasiṃhasya yajñapravaramuttamam

नान्यः शब्दो ऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः ।
छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः

nānyaḥ śabdo 'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ |
chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ

तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमध्ये महात्मनः ।
विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च

tāvatsarvāṇi dattāni kratumadhye mahātmanaḥ |
vividhāni ca gauḍāni khāṇḍavāni tathaiva ca

न निस्सृतं भतत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम् ।
तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत

na nissṛtaṃ bhatatyoṣṭhādvacanaṃ yāvadarthinām |
tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata

न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वा ऽप्यथ कृर्शतः ।
तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते

na kaścinmalinastatra dīno vā 'pyatha kṛrśataḥ |
tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte

ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ।
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं नाप्यासीत् स कदाचन

ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ |
nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ nāpyāsīt sa kadācana

यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः ।
वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च

yaḥ kṛtyavānsuvarṇena suvarṇaṃ labhate sma saḥ |
vittārthī labhate vittaṃ ratnārthī ratnameva ca

रजतानां सुवर्णानामश्मनामथ वाससाम् ।
अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते

rajatānāṃ suvarṇānāmaśmanāmatha vāsasām |
aniśaṃ dīyamānānāṃ rāśiḥ samupadṛśyate

न शक्रस्य धनेशस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः

na śakrasya dhaneśasya yamasya varuṇasya vā |
īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ

सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ।
वासोधनान्नमर्थिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम्

sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ |
vāsodhanānnamarthibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते

īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate