सर्ग 91: श्रीराम के अश्वमेध की तैयारी

एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः ।
लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः

etadākhyāya kākutstho bhrātṛbhyāmamitaprabhaḥ |
lakṣmaṇaṃ punarevāha dharmayuktamidaṃ vacaḥ

वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् ।
द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान्

vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kaśyapam |
dvijāṃśca sarvapravarānaśvamedhapuraskṛtān

एतान्सर्वान्समानीय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण ।
हयं लक्षणसम्पन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना

etānsarvānsamānīya mantrayitvā ca lakṣmaṇa |
hayaṃ lakṣaṇasampannaṃ vimokṣyāmi samādhinā

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः ।
द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम्

tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ |
dvijānsarvānsamāhūya darśayāmāsa rāghavam

ते दृष्ट्वा देवसङ्काशं कृतपादाभिवन्दनम् ।
राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन्

te dṛṣṭvā devasaṅkāśaṃ kṛtapādābhivandanam |
rāghavaṃ sudurādharṣamāśīrbhiḥ samapūjayan

प्राञ्जलिः स तदा भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् ।
आचचक्षे ऽश्वमेधस्य ह्यभिप्रायं महायशाः

prāñjaliḥ sa tadā bhūtvā rāghavo dvijasattamān |
ācacakṣe 'śvamedhasya hyabhiprāyaṃ mahāyaśāḥ

ते तु रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ।
अश्वमेधं द्विजाः सर्वे पूजयन्ति स्म सर्वशः

te tu rāmasya tacchrutvā namaskṛtvā vṛṣadhvajam |
aśvamedhaṃ dvijāḥ sarve pūjayanti sma sarvaśaḥ

स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतो ऽभवत्तदा

sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyamadbhutadarśanam |
aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto 'bhavattadā

विज्ञाय कर्म तत्तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रेषयस्व द्रुतं दूतान् सुग्रीवाय महात्मने

vijñāya karma tatteṣāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
preṣayasva drutaṃ dūtān sugrīvāya mahātmane

यथा महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च वनौकसाम् ।
सार्धमागच्छ भद्रं ते ह्यनुभोक्तुं महोत्सवम्

yathā mahadbhirharibhirbahubhiśca vanaukasām |
sārdhamāgaccha bhadraṃ te hyanubhoktuṃ mahotsavam

बिभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः ।
अश्वमेधं महायज्ञमायात्वतुलविक्रमः

bibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ kāmagairbahubhirvṛtaḥ |
aśvamedhaṃ mahāyajñamāyātvatulavikramaḥ

राजानश्च महाभागा ये मे प्रियचिकीर्षवः ।
सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञं द्रष्टुमनुत्तमम्

rājānaśca mahābhāgā ye me priyacikīrṣavaḥ |
sānugāḥ kṣipramāyāntu yajñaṃ draṣṭumanuttamam

देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मसमाहिताः ।
आमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण

deśāntaragatā ye ca dvijā dharmasamāhitāḥ |
āmantrayasva tānsarvānaśvamedhāya lakṣmaṇa

ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः ।
देशान्तरगताः सर्वे सदाराश्च द्विजातयः ।
तथैव तालावचरास्तथैव नटनर्तकाः

ṛṣayaśca mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ |
deśāntaragatāḥ sarve sadārāśca dvijātayaḥ |
tathaiva tālāvacarāstathaiva naṭanartakāḥ

यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिशे वने ।
आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम्

yajñavāṭaśca sumahāngomatyā naimiśe vane |
ājñāpyatāṃ mahābāho taddhi puṇyamanuttamam

शान्तयश्च महाबाहो प्रवर्त्यन्तां समन्ततः

śāntayaśca mahābāho pravartyantāṃ samantataḥ

शतशश्चापि धर्मज्ञाः क्रतुमुख्यमनुत्तमम् ।
अनुभूय महायज्ञं नैमिशे रघुनन्दन

śataśaścāpi dharmajñāḥ kratumukhyamanuttamam |
anubhūya mahāyajñaṃ naimiśe raghunandana

तुष्टः पुष्टश्च सर्वो ऽसौ मानितश्च यथाविधि ।
प्रीतिं यास्यति धर्मज्ञ शीघ्रमामन्त्र्यतां जनः

tuṣṭaḥ puṣṭaśca sarvo 'sau mānitaśca yathāvidhi |
prītiṃ yāsyati dharmajña śīghramāmantryatāṃ janaḥ

शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् ।
अयुतं तिलमुद्गानां प्रयात्वग्रे महाबल

śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām |
ayutaṃ tilamudgānāṃ prayātvagre mahābala

चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च ।
अतो ऽनुरूपं स्नेहं च गन्धं सङ्क्षिप्तमेव च

caṇakānāṃ kulitthānāṃ māṣāṇāṃ lavaṇasya ca |
ato 'nurūpaṃ snehaṃ ca gandhaṃ saṅkṣiptameva ca

सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे समाधिना

suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre samādhinā

अन्तरा पण्यवीथ्यश्च सर्वे च नटनर्तकाः ।
सूदा नार्यश्च बहवो नित्यं यौवनशालिनः

antarā paṇyavīthyaśca sarve ca naṭanartakāḥ |
sūdā nāryaśca bahavo nityaṃ yauvanaśālinaḥ

भरतेन तु सार्धं ते यान्तु सैन्यानि चाग्रतः ।
नैगमा बलवृद्धाश्च द्विजाश्च सुसमाहिताः

bharatena tu sārdhaṃ te yāntu sainyāni cāgrataḥ |
naigamā balavṛddhāśca dvijāśca susamāhitāḥ

कर्मान्तिकान्वर्धकिनः कोशाध्यक्षांश्च नैगमान् ।
मम मातऽस्तथा सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च

karmāntikānvardhakinaḥ kośādhyakṣāṃśca naigamān |
mama māta'stathā sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca

काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षायां ज्ञांश्च कर्मणि ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महायशाः

kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣāyāṃ jñāṃśca karmaṇi |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāyaśāḥ

उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महौजसाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः

upakāryā mahārhāśca pārthivānāṃ mahaujasām |
sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahābalaḥ