सर्ग 90: अश्वमेध से इल को पुरुषत्व

तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् ।
उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः

tathoktavati rāme tu tasya janma tadadbhutam |
uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataśca mahāyaśāḥ

इला सा सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता ।
अकरोत्किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि

ilā sā somaputrasya saṃvatsaramathoṣitā |
akarotkiṃ naraśreṣṭha tattvaṃ śaṃsitumarhasi

तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः ।
रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम्

tayostadvākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ |
rāmaḥ punaruvācemāṃ prajāpatisute kathām

पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् ।
संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः

puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān |
saṃvartaṃ paramodāramājuhāva mahāyaśāḥ

च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् ।
प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम्

cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam |
pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim

एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शनः ।
उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितान्

etānsarvānsamānīya vākyajñastattvadarśanaḥ |
uvāca sarvānsuhṛdo dhairyeṇa susamāhitān

अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः ।
जानीतैनं यथाभूतं श्रेयो ह्यत्र विधीयताम्

ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ |
jānītainaṃ yathābhūtaṃ śreyo hyatra vidhīyatām

तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् ।
कर्दमस्तु महातेजा द्विजैः सह महात्मभिः

teṣāṃ saṃvadatāmeva tamāśramamupāgamat |
kardamastu mahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ

पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च ।
ओङ्कारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमत्

pulastyaśca kratuścaiva vaṣaṭkārastathaiva ca |
oṅkāraśca mahātejāstamāśramamupāgamat

ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे ।
हितैषिणो बाल्हिपतेः पृथग्वाक्यान्यथाब्रुवन्

te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame |
hitaiṣiṇo bālhipateḥ pṛthagvākyānyathābruvan

कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् ।
द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि

kardamastvabravīdvākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam |
dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yacchreyaḥ pārthivasya hi

नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरा वृषभध्वजम् ।
नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ।
तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम्

nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyamantarā vṛṣabhadhvajam |
nāśvamedhātparo yajñaḥ priyaścaiva mahātmanaḥ |
tasmādyajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam

कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः ।
रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति

kardamenaivamuktāstu sarva eva dvijarṣabhāḥ |
rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati

संवर्तस्य तु राजर्षेः शिष्यः पुरपुरञ्जयः ।
मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत्

saṃvartasya tu rājarṣeḥ śiṣyaḥ purapurañjayaḥ |
marutta iti vikhyātastaṃ yajñaṃ samupāharat

ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः ।
रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः

tato yajño mahānāsīdbudhāśramasamīpataḥ |
rudraśca paramaṃ toṣamājagāma mahāyaśāḥ

अथ यज्ञे समाप्ते तु प्रीतः परमया मुदा ।
उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाच इलसन्निधौ

atha yajñe samāpte tu prītaḥ paramayā mudā |
umāpatirdvijānsarvānuvāca ilasannidhau

प्रीतो ऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः ।
अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम्

prīto 'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ |
asya bāhlipateścaiva kiṃ karomi priyaṃ śubham

तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः ।
प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला

tathā vadati deveśe dvijāste susamāhitāḥ |
prasādayanti deveśaṃ yathā syātpuruṣastvilā

ततः प्रीतो महादेवः पुरुषत्वं ददौ पुनः ।
इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत

tataḥ prīto mahādevaḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ |
ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata

निवृत्ते हयमेधे च गतश्चादर्शनं हरः ।
यथागतं द्विजाः सर्वे ह्यगच्छन्दीर्घदर्शिनः

nivṛtte hayamedhe ca gataścādarśanaṃ haraḥ |
yathāgataṃ dvijāḥ sarve hyagacchandīrghadarśinaḥ

राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् ।
निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम्

rājā tu bāhlimutsṛjya madhyadeśe hyanuttamam |
niveśayāmāsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram

शशबिन्दुश्च राजर्षिर्बाह्लिं पुरपुरञ्जयः ।
प्रतिष्ठाने इलो राजा प्रजापतिसुतो बली

śaśabinduśca rājarṣirbāhliṃ purapurañjayaḥ |
pratiṣṭhāne ilo rājā prajāpatisuto balī

स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् ।
ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान्

sa kāle prāptavām̐llokamilo brāhmamanuttamam |
ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānamavāptavān

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ ।
स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम्

īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau |
strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yaccānyadapi durlabham