सर्ग 85: इन्द्र द्वारा वृत्र-वध, ब्रह्महत्या का पीछा

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः ।
वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह सुव्रत

lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtraghātamaśeṣeṇa kathayetyāha suvrata

राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः ।
भूय एव कथां दिव्यां कथयामास सुव्रतः

rāghaveṇaivamuktastu sumitrānandavardhanaḥ |
bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayāmāsa suvrataḥ

सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् ।
विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान्

sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
viṣṇurdevānuvācedaṃ sarvānindrapurogamān

पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य ह महात्मनः ।
तेन युष्मत्प्रियार्थं हि नाहं हन्मि महासुरम्

pūrvaṃ sauhṛdabaddho 'smi vṛtrasya ha mahātmanaḥ |
tena yuṣmatpriyārthaṃ hi nāhaṃ hanmi mahāsuram

अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् ।
तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रो निहन्यते

avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukhamuttamam |
tasmādupāyamākhyāsye yena vṛtro nihanyate

त्रिधाभूतं करिष्यामि ह्यात्मानं सुरसत्तमाः ।
तेन वृत्रं सहस्राक्षो वधिष्यति न संशयः

tridhābhūtaṃ kariṣyāmi hyātmānaṃ surasattamāḥ |
tena vṛtraṃ sahasrākṣo vadhiṣyati na saṃśayaḥ

एकांशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु ।
तृतीयो भूतलं शक्रस्तदा वृत्रं वधिष्यति

ekāṃśo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajrameva tu |
tṛtīyo bhūtalaṃ śakrastadā vṛtraṃ vadhiṣyati

तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् ।
एवमेतन्न सन्देहो यथा वदसि दैत्यहन्

tathā bruvati deveśe devā vākyamathābruvan |
evametanna sandeho yathā vadasi daityahan

भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः ।
भजस्व परमोदार वासवं स्वेन तेजसा

bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ |
bhajasva paramodāra vāsavaṃ svena tejasā

ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः ।
तदारण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः

tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ |
tadāraṇyamupākrāmanyatra vṛtro mahāsuraḥ

ते पश्यंस्तेजसा भूतं तप्यन्तमसुरोत्तमम् ।
पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम्

te paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapyantamasurottamam |
pibantamiva lokāṃstrīnnirdahantamivāmbaram

दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् ।
कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः

dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsamupāgaman |
kathamenaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syātparājayaḥ

तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरन्दरः ।
वज्रं प्रगृह्य पाणिभ्यां प्राहिणोद्वृत्रमूर्धनि

teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ purandaraḥ |
vajraṃ pragṛhya pāṇibhyāṃ prāhiṇodvṛtramūrdhani

कालाग्निनेव घोरेण तप्तेनैव महार्चिषा ।
पतता वृत्रशिरसा जगत्त्रासमुपागमत्

kālāgnineva ghoreṇa taptenaiva mahārciṣā |
patatā vṛtraśirasā jagattrāsamupāgamat

असम्भाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः ।
चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः

asambhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ |
cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ

तमिन्द्रं ब्रह्महत्या ऽ ऽशु गच्छन्तमनुगच्छति ।
अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत्

tamindraṃ brahmahatyā ' 'śu gacchantamanugacchati |
apataccāsya gātreṣu tamindraṃ duḥkhamāviśat

हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
विष्णुं त्रिभुवनेशानं मुहुर्मुहुरपूजयन्

hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
viṣṇuṃ tribhuvaneśānaṃ muhurmuhurapūjayan

त्वं गतिः परमेशान पूर्वजो जगतः पिता ।
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्

tvaṃ gatiḥ parameśāna pūrvajo jagataḥ pitā |
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān

हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् ।
बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्या विनिर्दिश

hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam |
bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasyā vinirdiśa

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् ।
मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇurabravīt |
māmeva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam

पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः ।
पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयम्

puṇyena hayamedhena māmiṣṭvā pākaśāsanaḥ |
punareṣyati devānāmindratvamakutobhayam

एवं सन्दिश्य तां वाणीं देवानाममृतोपमाम् ।
जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम्

evaṃ sandiśya tāṃ vāṇīṃ devānāmamṛtopamām |
jagāma viṣṇurdeveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam