सर्ग 84: लक्ष्मण का अश्वमेध प्रस्ताव, वृत्र की कथा

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि ।
लक्ष्मणो ऽथ शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम्

tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani |
lakṣmaṇo 'tha śubhaṃ vākyamuvāca raghunandanam

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् ।
पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां रघुनन्दन

aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām |
pāvanastava durdharṣo rocatāṃ raghunandana

श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः

śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani |
brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ

पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे ।
वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसम्मतः

purā kila mahābāho devāsurasamāgame |
vṛtro nāma mahānāsīddaiteyo lokasammataḥ

विस्तीर्णो योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः ।
अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः

vistīrṇo yojanaśatamucchritastriguṇaṃ tataḥ |
anurāgeṇa lokāṃstrīnsnehātpaśyati sarvataḥ

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
शशास पृथिवीं स्फीतां धर्मेण सुसमाहितः

dharmajñaśca kṛtajñaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
śaśāsa pṛthivīṃ sphītāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ

तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही ।
रसवन्ति प्रभूनानि मूलानि च फलानि च

tasminpraśāsati tadā sarvakāmadughā mahī |
rasavanti prabhūnāni mūlāni ca phalāni ca

अकृष्टपच्या पृथिवी सुसम्पन्ना महात्मनः ।
स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम्

akṛṣṭapacyā pṛthivī susampannā mahātmanaḥ |
sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītamadbhutadarśanam

तस्य बुद्धिः समुप्तन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् ।
तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम्

tasya buddhiḥ samuptannā tapaḥ kuryāmanuttamam |
tapo hi paramaṃ śreyaḥ sammohamitaratsukham

स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु मधुरेश्वरम् ।
तप उग्रं समातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः

sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu madhureśvaram |
tapa ugraṃ samātiṣṭhattāpayansarvadevatāḥ

तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् ।
विष्णुं समुपसङ्क्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह

tapastapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat |
viṣṇuṃ samupasaṅkramya vākyametaduvāca ha

तपस्यता महाबाहो लोकाः वृत्रेण निर्जिताः ।
बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि शासितुम्

tapasyatā mahābāho lokāḥ vṛtreṇa nirjitāḥ |
balavānsa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi śāsitum

यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एवासुरेश्वर ।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः

yadyasau tapa ātiṣṭhedbhūya evāsureśvara |
yāvallokā dhariṣyanti tāvadasya vaśānugāḥ

तं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबलम् ।
क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर

taṃ cainaṃ paramodāramupekṣasi mahābalam |
kṣaṇaṃ hi na bhavedvṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara

यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः ।
तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान्

yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ |
tadāprabhṛti lokānāṃ nāthatvamupalabdhavān

स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुसमाहितः ।
त्वत्कृतेन हि सर्वं स्याप्रशान्तमरुजं जगत्

sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva susamāhitaḥ |
tvatkṛtena hi sarvaṃ syāpraśāntamarujaṃ jagat

इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः ।
वृत्रघातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह

ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ |
vṛtraghātena mahatā teṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha

त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् ।
असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान्

tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtameṣāṃ mahātmanām |
asahyamidamanyeṣāmagatīnāṃ gatirbhavān