सर्ग 86: इन्द्र का अश्वमेध, ब्रह्महत्या का विभाजन

तदा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः ।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषं प्रचक्रमे

tadā vṛtravadhaṃ sarvamakhilena sa lakṣmaṇaḥ |
kathayitvā naraśreṣṭhaḥ kathāśeṣaṃ pracakrame

ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः सञ्ज्ञां लेभे न वृत्रहा

tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare |
brahmahatyāvṛtaḥ śakraḥ sañjñāṃ lebhe na vṛtrahā

सो ऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसञ्ज्ञो विचेतनः ।
कालं तत्रावसत्कञ्चिद्वेष्टमान इवोरगः

so 'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasañjño vicetanaḥ |
kālaṃ tatrāvasatkañcidveṣṭamāna ivoragaḥ

अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् ।
भूमिश्च ध्वस्तसङ्काशा निःस्नेहा शुष्ककानना

atha naṣṭe sahasrākṣe udvignamabhavajjagat |
bhūmiśca dhvastasaṅkāśā niḥsnehā śuṣkakānanā

निःस्रोतसश्च ते सर्वे तु ह्रदाश्च सरितस्तथा ।
सङ्क्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतो ऽभवत्

niḥsrotasaśca te sarve tu hradāśca saritastathā |
saṅkṣobhaścaiva sattvānāmanāvṛṣṭikṛto 'bhavat

क्षीयमाणे तु लोके ऽस्मिन्सम्भ्रान्तमनसः सुराः ।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन्

kṣīyamāṇe tu loke 'sminsambhrāntamanasaḥ surāḥ |
yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ taṃ yajñaṃ samupānayan

ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः ।
तं देशं समुपाजग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः

tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ |
taṃ deśaṃ samupājagmuryatrendro bhayamohitaḥ

ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षमावृतं ब्रह्महत्यया ।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधमुपाक्रमन्

te tu dṛṣṭvā sahasrākṣamāvṛtaṃ brahmahatyayā |
taṃ puraskṛtya deveśamaśvamedhamupākraman

ततो ऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृधे ब्रह्महत्ययाः पावनार्थं नरेश्वर

tato 'śvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ |
vavṛdhe brahmahatyayāḥ pāvanārthaṃ nareśvara

ततो यज्ञे समाप्ते तु ब्रह्महत्या महात्मनः ।
अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ

tato yajñe samāpte tu brahmahatyā mahātmanaḥ |
abhigamyābravīdvākyaṃ kva me sthānaṃ vidhāsyatha

ते तामूचुस्तदा देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः ।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे

te tāmūcustadā devāstuṣṭāḥ prītisamanvitāḥ |
caturdhā vibhajātmānamātmanaiva durāsade

देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् ।
सन्निधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा

devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā brahmahatyā mahātmanām |
sannidhau sthānamanyatra varayāmāsa durvasā

एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै ।
चतुरो वार्षिकान्मासान्दर्पघ्नी कामवारिणी

ekenāṃśena vatsyāmi pūrṇodāsu nadīṣu vai |
caturo vārṣikānmāsāndarpaghnī kāmavāriṇī

भूम्यामहं सर्वकालमेकेनांशेन सर्वदा ।
वसिष्यामि न सन्देहः सत्येनैतद्ब्रवीमि वः

bhūmyāmahaṃ sarvakālamekenāṃśena sarvadā |
vasiṣyāmi na sandehaḥ satyenaitadbravīmi vaḥ

यो ऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु ।
त्रिरात्रं दर्पपूर्णासु वशिष्ये दर्पघातिनी

yo 'yamaṃśastṛtīyo me strīṣu yauvanaśāliṣu |
trirātraṃ darpapūrṇāsu vaśiṣye darpaghātinī

हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु मृषापूर्वमदूषकान् ।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः

hantāro brāhmaṇānye tu mṛṣāpūrvamadūṣakān |
tāṃścaturthena bhāgena saṃśrayiṣye surarṣabhāḥ

प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे ।
तथा भवतु तत्सर्वं साधयस्व यदीप्सितम्

pratyūcustāṃ tato devā yathā vadasi durvase |
tathā bhavatu tatsarvaṃ sādhayasva yadīpsitam

ततः प्रीत्या ऽन्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे ।
विज्वरः स च पूतात्मा वासवः समपद्यत

tataḥ prītyā 'nvitā devāḥ sahasrākṣaṃ vavandire |
vijvaraḥ sa ca pūtātmā vāsavaḥ samapadyata

प्रशान्तं च जगत्सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठिते ।
यज्ञं चाद्भुतसङ्काशं तदा शक्रो ऽभ्यपूजयत्

praśāntaṃ ca jagatsarvaṃ sahasrākṣe pratiṣṭhite |
yajñaṃ cādbhutasaṅkāśaṃ tadā śakro 'bhyapūjayat

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रसादो रघुनन्दन ।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव

īdṛśo hyaśvamedhasya prasādo raghunandana |
yajasva sumahābhāga hayamedhena pārthiva

इति लक्ष्मणवाक्यमुत्तमं नृपतिरतीव मनोहरं महात्मा ।
परितोषमवाप हृष्टचेता निशमय्येन्द्रसमानविक्रमौजाः

iti lakṣmaṇavākyamuttamaṃ nṛpatiratīva manoharaṃ mahātmā |
paritoṣamavāpa hṛṣṭacetā niśamayyendrasamānavikramaujāḥ