सर्ग 83: भरत राजसूय से श्रीराम को रोकते हैं

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्ट कर्मणः ।
द्वास्स्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत्

tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ |
dvāssthaḥ kumārāvāhūya rāghavāya nyavedayat

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ ।
परिष्वज्य तदा रामो वाक्यमेतदुवाच ह

dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau |
pariṣvajya tadā rāmo vākyametaduvāca ha

कृतं मया यथा तथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमम् ।
धर्मसेतुमथो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

kṛtaṃ mayā yathā tathyaṃ dvijakāryamanuttamam |
dharmasetumatho bhūyaḥ kartumicchāmi rāghavau

अक्षय्यश्चाव्ययश्चैव धर्मसेतुर्मतो मम ।
धर्मप्रसाधकं ह्येतत् सर्वपापप्रणाशनम्

akṣayyaścāvyayaścaiva dharmaseturmato mama |
dharmaprasādhakaṃ hyetat sarvapāpapraṇāśanam

युवाभ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयमनुत्तमम् ।
सहितो यष्टुमिच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः

yuvābhyāmātmabhūtābhyāṃ rājasūyamanuttamam |
sahito yaṣṭumicchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ

इष्ट्वा तु राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः ।
सुहुतेन सुयज्ञेन वरुणत्वमुपागमत्

iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
suhutena suyajñena varuṇatvamupāgamat

सोमश्च राजसूयेन इष्ट्वा धर्मेण धर्मवित् ।
प्राप्तश्च सर्वलोकेषु कीर्तिस्थानं च शाश्वतम्

somaśca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit |
prāptaśca sarvalokeṣu kīrtisthānaṃ ca śāśvatam

अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह ।
हितं चायतियुक्तं च प्रयतौ कर्तुमर्हथः

asminnahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha |
hitaṃ cāyatiyuktaṃ ca prayatau kartumarhathaḥ

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वाक्यं वाक्यविशारदः ।
भरतः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

śrutvā tu rāghavasyaitadvākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
bharataḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha

त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुन्धरा ।
प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम

tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasundharā |
pratiṣṭhitā mahābāho yaśaścāmitavikrama

महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः ।
निरीक्षन्ते महात्मानं लोकानाथं यथा वयम्

mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatimivāmarāḥ |
nirīkṣante mahātmānaṃ lokānāthaṃ yathā vayam

पुत्राश्च पितृवद्राजन्पश्यन्ति त्वां महाबल ।
पृथिव्या गतिभूतो ऽसि प्राणिनामपि राघव

putrāśca pitṛvadrājanpaśyanti tvāṃ mahābala |
pṛthivyā gatibhūto 'si prāṇināmapi rāghava

स त्वमेवंविधं यज्ञमाहर्तासि कथं नृप ।
पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते

sa tvamevaṃvidhaṃ yajñamāhartāsi kathaṃ nṛpa |
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate

पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन्पौरुषमागताः ।
सर्वेषां भविता तत्र सङ्क्षयः सर्वकोपजः

pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājanpauruṣamāgatāḥ |
sarveṣāṃ bhavitā tatra saṅkṣayaḥ sarvakopajaḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल गुणैरतुलविक्रम ।
पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते

sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇairatulavikrama |
pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate

भरतस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा ऽमृतमयं तदा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः

bharatasya tu tadvākyaṃ śrutvā 'mṛtamayaṃ tadā |
praharṣamatulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ

उवाच च शुभं वाक्यं कैकेय्यानन्दवर्धनम् ।
प्रीतो ऽस्मि परितुष्टो ऽस्मि तवाद्य वचने ऽनघ

uvāca ca śubhaṃ vākyaṃ kaikeyyānandavardhanam |
prīto 'smi parituṣṭo 'smi tavādya vacane 'nagha

इदं वचनमक्लीबं त्वया धर्मसमाहितम् ।
व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम्

idaṃ vacanamaklībaṃ tvayā dharmasamāhitam |
vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam

एष्यदस्मदभिप्रायाद्राजसूयात्क्रतूत्तमात् ।
निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन च

eṣyadasmadabhiprāyādrājasūyātkratūttamāt |
nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena ca

लोकपीडाकरं कर्म न कर्तव्यं विचक्षणैः ।
बालानां तु शुभं वाक्यं ग्राह्य लक्ष्मणपूर्वज ।
तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधु युक्तं महामते

lokapīḍākaraṃ karma na kartavyaṃ vicakṣaṇaiḥ |
bālānāṃ tu śubhaṃ vākyaṃ grāhya lakṣmaṇapūrvaja |
tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhu yuktaṃ mahāmate