सर्ग 76: शम्बूक, बालक का जीवन, अगस्त्य का उपहार

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अवाक्छिरास्तथाभूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
avākchirāstathābhūtvā vākyametaduvāca ha

शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि शम्बूको नाम नामतः ।
देवत्वं पार्थये राम सशरीरो महायशः

śūdrayonyāṃ prasūto 'smi śambūko nāma nāmataḥ |
devatvaṃ pārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ

न मिथ्या ऽहं वदे राम देवलोकजिगीषया ।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ तप उग्रं समास्थितम्

na mithyā 'haṃ vade rāma devalokajigīṣayā |
śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha tapa ugraṃ samāsthitam

भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् ।
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः

bhāṣatastasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham |
niṣkṛṣya kośādvimalaṃ śiraściccheda rāghavaḥ

तस्मिञ्छूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः

tasmiñchūdre hate devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsurmuhurmuhuḥ

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् ।
पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddivyānāṃ susugandhinām |
puṣpāṇāṃ vāyumuktānāṃ sarvataḥ prapapāta ha

सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम् ।
सुरकार्यमिदं सौम्य सुकृतं ते महामते

suprītāścābruvanrāmaṃ devāḥ satyaparākramam |
surakāryamidaṃ saumya sukṛtaṃ te mahāmate

गृहाण च वरं सौम्य यत्त्वमिच्छस्यरिन्दम ।
स्वर्गभाङ्नहि शूद्रो ऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन

gṛhāṇa ca varaṃ saumya yattvamicchasyarindama |
svargabhāṅnahi śūdro 'yaṃ tvatkṛte raghunandana

देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम्

devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ susamāhitaḥ |
uvāca prāñjalirvākyaṃ sahasrākṣaṃ purandaram

यदि देवाः प्रसन्ना मे द्विजपुत्रः स जीवतु ।
दिशन्तु वरमेतं मे इप्सितं परमं मम

yadi devāḥ prasannā me dvijaputraḥ sa jīvatu |
diśantu varametaṃ me ipsitaṃ paramaṃ mama

ममापचाराद्यातो ऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः ।
अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वतक्षयम्

mamāpacārādyāto 'sau brāhmaṇasyaikaputrakaḥ |
aprāptakālaḥ kālena nīto vaivasvatakṣayam

तं जीवयथ भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ ।
द्विजस्य संश्रुतो ऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम्

taṃ jīvayatha bhadraṃ vo nānṛtaṃ kartumarhatha |
dvijasya saṃśruto 'rtho me jīvayiṣyāmi te sutam

राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः ।
प्रत्युचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम्

rāghavasya tu tadvākyaṃ śrutvā vibudhasattamāḥ |
pratyucū rāghavaṃ prītā devāḥ prītisamanvitam

निर्वृतो भव काकुत्स्थ सो ऽस्मिन्नहनि बालकः ।
जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बन्धुभिः

nirvṛto bhava kākutstha so 'sminnahani bālakaḥ |
jīvitaṃ prāptavānbhūyaḥ sametaścāpi bandhubhiḥ

यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रो ऽयं विनिपातितः ।
तस्मिन्मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत

yasminmuhūrte kākutstha śūdro 'yaṃ vinipātitaḥ |
tasminmuhūrte bālo 'sau jīvena samayujyata

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ ।
अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव

svasti prāpnuhi bhadraṃ te sādhu yāma nararṣabha |
agastyasyāśramapadaṃ draṣṭumicchāma rāghava

तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः ।
द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः

tasya dīkṣā samāptā hi brahmarṣeḥ sumahādyuteḥ |
dvādaśaṃ hi gataṃ varṣaṃ jalaśayyāṃ samāsataḥ

काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम् ।
त्वं चाप्यागच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम्

kākutstha tadgamiṣyāmo muniṃ samabhinanditum |
tvaṃ cāpyāgaccha bhadraṃ te draṣṭuṃ tamṛṣisattamam

स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः ।
आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम्

sa tatheti pratijñāya devānāṃ raghunandanaḥ |
āruroha vimānaṃ taṃ puṣpakaṃ hemabhūṣitam

ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुविस्तरैः ।
रामो ऽप्यनुजगामाशु कुम्भयोनेस्तपोवनम्

tato devāḥ prayātāste vimānairbahuvistaraiḥ |
rāmo 'pyanujagāmāśu kumbhayonestapovanam

दृष्ट्वा तु देवान्सम्प्राप्तानगस्त्यस्तपसां निधिः ।
अर्चयामास धर्मात्मा सर्वांस्तानविशेषतः

dṛṣṭvā tu devānsamprāptānagastyastapasāṃ nidhiḥ |
arcayāmāsa dharmātmā sarvāṃstānaviśeṣataḥ

प्रतिगृह्य ततः पूजां सम्पूज्य च महामुनिम् ।
जग्मुस्ते त्रिदशा हृष्टा नाकपृष्ठं सहानुगैः

pratigṛhya tataḥ pūjāṃ sampūjya ca mahāmunim |
jagmuste tridaśā hṛṣṭā nākapṛṣṭhaṃ sahānugaiḥ

गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकादवरुह्य च ।
ततो ऽभिवादयामास ह्यगस्त्यमृषिसत्तमम्

gateṣu teṣu kākutsthaḥ puṣpakādavaruhya ca |
tato 'bhivādayāmāsa hyagastyamṛṣisattamam

सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः

so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ

तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः ।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव

tamuvāca mahātejāḥ kumbhayonirmahātapāḥ |
svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto 'si rāghava

त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः ।
अतिथिः पूजनीयश्च मम नित्यं हृदि स्थितः

tvaṃ me bahumato rāma guṇairbahubhiruttamaiḥ |
atithiḥ pūjanīyaśca mama nityaṃ hṛdi sthitaḥ

सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् ।
ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः

surā hi kathayanti tvāmāgataṃ śūdraghātinam |
brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ

उष्यतां चेह रजनी सकाशे मम राघव ।
प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता ऽसि पुरमेव हि

uṣyatāṃ ceha rajanī sakāśe mama rāghava |
prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā 'si purameva hi

त्वं हि नारायणः श्रीमांस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
त्वं प्रभुः सर्वदेवानां पुरुषस्त्वं सनातनः

tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmāṃstvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ puruṣastvaṃ sanātanaḥ

इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव

idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā |
pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava

दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत्फलमुच्यते ।
भरणे हि भवान् शक्तः सेन्द्राणां मरुतामपि

dattasya hi punardāne sumahatphalamucyate |
bharaṇe hi bhavān śaktaḥ sendrāṇāṃ marutāmapi

त्वं हि शक्तस्तारयितुं सेन्द्रानपि दिवौकसः ।
तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्तत्प्रतीच्छ नराधिप

tvaṃ hi śaktastārayituṃ sendrānapi divaukasaḥ |
tasmātpradāsye vidhivattatpratīccha narādhipa

दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम्

divyamābharaṇaṃ citraṃ pradīptamiva bhāskaram

अथोवाच महात्मानमिक्ष्वाकूणां महारथः ।
रामो मतिमतां श्रेष्ठः क्षत्रधर्ममनुस्मरन्

athovāca mahātmānamikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |
rāmo matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṣatradharmamanusmaran

प्रतिग्रहो ऽयं भगवन्ब्राह्मणस्याविगर्हितः ।
गृह्णीयां क्षत्रियो ऽहं वै कथं ब्राह्मणपुङ्गव

pratigraho 'yaṃ bhagavanbrāhmaṇasyāvigarhitaḥ |
gṛhṇīyāṃ kṣatriyo 'haṃ vai kathaṃ brāhmaṇapuṅgava

ब्राह्मणेन विशेषेण दत्तं तद्वक्तुमर्हसि ।
एवमुक्तस्तु रामेण प्रत्युवाच महानृषिः

brāhmaṇena viśeṣeṇa dattaṃ tadvaktumarhasi |
evamuktastu rāmeṇa pratyuvāca mahānṛṣiḥ

आसन्कृतयुगे राम ब्रह्मभूते पुरायुगे ।
अपार्थिवाः प्रजाः सर्वाः सुराणां तु शतक्रतुः

āsankṛtayuge rāma brahmabhūte purāyuge |
apārthivāḥ prajāḥ sarvāḥ surāṇāṃ tu śatakratuḥ

ताः प्रजा देवदेवेशं राजार्थं समुपाद्रवन् ।
सुराणां स्थापितो राजा त्वया देव शतक्रतुः

tāḥ prajā devadeveśaṃ rājārthaṃ samupādravan |
surāṇāṃ sthāpito rājā tvayā deva śatakratuḥ

प्रयच्छ नो हि लोकेश पार्थिवं नरपुङ्गवम् ।
यस्मै पूजां प्रयुञ्जाना धूतपापाश्चरेमहि ।
न वसामो विना राज्ञा एष नो निश्चयः परः

prayaccha no hi lokeśa pārthivaṃ narapuṅgavam |
yasmai pūjāṃ prayuñjānā dhūtapāpāścaremahi |
na vasāmo vinā rājñā eṣa no niścayaḥ paraḥ

प्रजानां वचनं श्रुत्वा निश्चयित्वा ऽर्थमुत्तमम्

prajānāṃ vacanaṃ śrutvā niścayitvā 'rthamuttamam

ततो ब्रह्मा सुरश्रेष्ठो लोकपालान्सवासवान् ।
समाहूयाब्रवीत्सर्वांस्तेजोभागान्प्रयच्छत

tato brahmā suraśreṣṭho lokapālānsavāsavān |
samāhūyābravītsarvāṃstejobhāgānprayacchata

ततो ददुर्लोकपालाः सर्वे भागान्स्वतेजसः ।
अक्षुपच्च ततो ब्रह्मा यतो जातः क्षुपो नृपः

tato dadurlokapālāḥ sarve bhāgānsvatejasaḥ |
akṣupacca tato brahmā yato jātaḥ kṣupo nṛpaḥ

तं ब्रह्मा लोकपालानां सहांशैः समयोजयत् ।
ततो ददौ नृपं तासां प्रजानामीश्वरं क्षुपम्

taṃ brahmā lokapālānāṃ sahāṃśaiḥ samayojayat |
tato dadau nṛpaṃ tāsāṃ prajānāmīśvaraṃ kṣupam

तत्रैन्द्रेण च भागेन महीमाज्ञापयन्नृपः ।
वारुणेन तु भागेन वपुः पुष्यति पार्थिवः

tatraindreṇa ca bhāgena mahīmājñāpayannṛpaḥ |
vāruṇena tu bhāgena vapuḥ puṣyati pārthivaḥ

कौबेरेण तु भागेन वित्तमासां ददौ तदा ।
यस्तु याम्यो ऽभवद्भागस्तेन शास्ति स्म स प्रजाः

kaubereṇa tu bhāgena vittamāsāṃ dadau tadā |
yastu yāmyo 'bhavadbhāgastena śāsti sma sa prajāḥ

तत्रैन्द्रेण नरश्रेष्ठ भागेन रघुनन्दन ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते तारणार्थं मम प्रभो

tatraindreṇa naraśreṣṭha bhāgena raghunandana |
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te tāraṇārthaṃ mama prabho

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषेः परमधार्मिकम् ।
तद्रामः प्रतिजग्राह मुनेराभरणं वरम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣeḥ paramadhārmikam |
tadrāmaḥ pratijagrāha munerābharaṇaṃ varam

प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम् ।
आगमं तस्य दीप्तस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे

pratigṛhya tato rāmastadābharaṇamuttamam |
āgamaṃ tasya dīptasya praṣṭumevopacakrame

अत्यद्भुतमिदं दिव्यं वपुषा युक्तमुत्तमम् ।
कथं वा भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वा हृतम्

atyadbhutamidaṃ divyaṃ vapuṣā yuktamuttamam |
kathaṃ vā bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vā hṛtam

कुतूहलितया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः ।
आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान्

kutūhalitayā brahmanpṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ |
āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे युगे

evaṃ bruvati kākutsthe munirvākyamathābravīt |
śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge yuge

रमणीयप्रदेशे ऽस्मिन् वने यद्दृष्टवानहम् ।
आश्चर्यं मे महाबाहो दानमाश्रित्य केवलम्

ramaṇīyapradeśe 'smin vane yaddṛṣṭavānaham |
āścaryaṃ me mahābāho dānamāśritya kevalam