सर्ग 75: श्रीराम चारों दिशाओं में खोज करते हैं

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा ऽमृतमयं तदा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā 'mṛtamayaṃ tadā |
praharṣamatulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedamabravīt

गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रतम् ।
बालस्य तु शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय

gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya suvratam |
bālasya tu śarīraṃ tattailadroṇyāṃ nidhāpaya

गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्चापि सुगन्धिभिः ।
यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम्

gandhaiśca paramodāraistailaiścāpi sugandhibhiḥ |
yathā na kṣīyate bālastathā saumya vidhīyatām

यथा शरीरो बालस्य गुप्तः सन् शिष्टकर्मणः ।
विपत्तिः परिभेदो वा न भवेच्च तथा कुरु

yathā śarīro bālasya guptaḥ san śiṣṭakarmaṇaḥ |
vipattiḥ paribhedo vā na bhavecca tathā kuru

एवमादिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः

evamādiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
manasā puṣpakaṃ dadhyāvāgaccheti mahāyaśāḥ

इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः ।
आजगाम मुहूर्तेन समीपे राघवस्य वै

iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ |
ājagāma muhūrtena samīpe rāghavasya vai

सो ऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप ।
वश्यस्तव महाबाहो किङ्करः समुपस्थितः

so 'bravītpraṇato bhūtvā ayamasmi narādhipa |
vaśyastava mahābāho kiṅkaraḥ samupasthitaḥ

भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः ।
अभिवाद्य महर्षींस्तान् विमानं सो ऽध्यरोहत

bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ |
abhivādya maharṣīṃstān vimānaṃ so 'dhyarohata

धनुर्गृहीत्वा तूणी च खड्गं च रुचिरप्रभम् ।
निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरतावुभौ

dhanurgṛhītvā tūṇī ca khaḍgaṃ ca ruciraprabham |
nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāvubhau

प्रायात्प्रतीचीं हरितं विचिन्वंश्च ततस्ततः ।
उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवता वृताम्

prāyātpratīcīṃ haritaṃ vicinvaṃśca tatastataḥ |
uttarāmagamacchrīmāndiśaṃ himavatā vṛtām

अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् ।
पूर्वामपि दिशं सर्वामथो ऽपश्यन्नराधिपः

apaśyamānastatrāpi svalpamapyatha duṣkṛtam |
pūrvāmapi diśaṃ sarvāmatho 'paśyannarādhipaḥ

प्रविशुद्धसमाचारामादर्शतलनिर्मलाम् ।
पुष्पकस्थो महाबाहुस्तदापश्यन्नराधिपः

praviśuddhasamācārāmādarśatalanirmalām |
puṣpakastho mahābāhustadāpaśyannarādhipaḥ

दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः ।
शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः

dakṣiṇāṃ diśamākrāmattato rājarṣinandanaḥ |
śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahatsaraḥ

तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः ।
ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम्

tasminsarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahattapaḥ |
dadarśa rāghavaḥ śrīmām̐llambamānamadhomukham

राघवस्तमुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् ।
उवाच स तदा वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत

rāghavastamupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam |
uvāca sa tadā vākyaṃ dhanyastvamasi suvrata

कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम ।
कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम्

kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddha vartase dṛḍhavikrama |
kautūhalāttvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathirhyaham

को ऽर्थो मनीषितस्तुभ्यं स्वर्गलाभः परो ऽथवा ।
वराश्रयो यदर्थं त्वं तपस्यसि सुदुष्करम् ।
यमाश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस

ko 'rtho manīṣitastubhyaṃ svargalābhaḥ paro 'thavā |
varāśrayo yadarthaṃ tvaṃ tapasyasi suduṣkaram |
yamāśritya tapastaptaṃ śrotumicchāmi tāpasa

ब्राह्मणो वा ऽसि भद्रं ते क्षत्रियो वा ऽसि दुर्जयः ।
वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यवाग्भव

brāhmaṇo vā 'si bhadraṃ te kṣatriyo vā 'si durjayaḥ |
vaiśyastṛtīyavarṇo vā śūdro vā satyavāgbhava

इत्येवमुक्तः स नराधिपेन ह्यवाक्छिरा दाशरथाय तस्मै ।
उवाच जातिं नृपपुङ्गवाय यत्कारणे चैव तपःप्रयत्नः

ityevamuktaḥ sa narādhipena hyavākchirā dāśarathāya tasmai |
uvāca jātiṃ nṛpapuṅgavāya yatkāraṇe caiva tapaḥprayatnaḥ