सर्ग 74: नारद बालक की मृत्यु का कारण बताते हैं

तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम् ।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्

tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevanam |
śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam

स दुःखेन च सन्तप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातरौ सह नैगमान्

sa duḥkhena ca santapto mantriṇastānupāhvayat |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātarau saha naigamān

ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।
राजानं देवसङ्काशं वर्धस्वेति ततो ऽब्रुवन्

tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ |
rājānaṃ devasaṅkāśaṃ vardhasveti tato 'bruvan

मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ।
एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः

mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
kātyāyano 'tha jābālirgautamo nāradastathā |
ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ

महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
मन्त्रिणो नैगमांश्चैव यथार्हमनुकूलतः

maharṣīnsamanuprāptānabhivādya kṛtāñjaliḥ |
mantriṇo naigamāṃścaiva yathārhamanukūlataḥ

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो ऽयमुपरोधते

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām |
rāghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo 'yamuparodhate

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां सन्निधौ नृपम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ sannidhau nṛpam

शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य सङ्क्षयः ।
श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्वरघुनन्दन

śṛṇu rājanyathākāle prāpto bālasya saṅkṣayaḥ |
śrutvā kartavyatāṃ rājankuruṣvaraghunandana

पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन

purā kṛtayuge rājanbrāhmaṇā vai tapasvinaḥ |
abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathañcana

तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते ।
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः

tasminyuge prajvalite brahmabhūte tvanāvṛte |
amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ

ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।
क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः

tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām |
kṣatriyāstatra jāyante pūrṇena tapasā 'nvitāḥ

वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।
मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे

vīryeṇa tapasā caiva te 'dhikāḥ pūrvajanmani |
mānavā ye mahātmānastvatra tretāyuge yuge

ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम्

brahmakṣatraṃ ca tatsarvaṃ yatpūrvamaparaṃ ca yat |
yugayorubhayorāsītsamavīryasamanvitam

अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम्

apaśyaṃstu na te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ |
sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sammatam

तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते ।
अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले

tasminyuge prajvalite dharmabhūte hyanāvṛte |
adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayatpṛthivītale

अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति

adharmeṇa hi saṃyuktastejo mandaṃ bhaviṣyati

आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् ।
अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले

āmiṣaṃ yacca pūrveṣāṃ rājasaṃ ca malaṃ bhṛśam |
anṛtaṃ nāma tadbhūtaṃ pādena pṛthivītale

अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः ।
ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम्

anṛtaṃ pātayitvā tu pādamekamadharmataḥ |
tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam

पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले ।
शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः

patite tvanṛte tasminnadharme ca mahītale |
śubhānyevācaram̐llokaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ

त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये ।
तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः

tretāyuge ca vartante brāhmaṇāḥ kṣatriyāśca ye |
tapo 'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ

स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् ।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः

sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdraṃ samāgamat |
pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ

एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह ।
ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम

etasminnantare teṣāmadharme cānṛte ca ha |
tataḥ pūrve bhṛśaṃ hrāsamagamannṛpasattama

ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् ।
ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत

tataḥ pādamadharmassa dvitīyamavatārayat |
tato dvāparasañjñā 'sya yugasya samajāyata

तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये ।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ

tasmindvāparasañjñe tu vartamāne yugakṣaye |
adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha

तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत्

tasmindvāparasaṅkhyāte tapo vaiśyānsamāviśat |
tribhyo yugebhyastrīnvarṇānkramādvai tapa āviśat

त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः ।
न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ ।
हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः

tribhyo yugebhyastrīnvarṇāndharmaśca pariniṣṭhitaḥ |
na śuddho labhate dharmaṃ yugatastu nararṣabha |
hīnavarṇo nṛpaśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ

भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे ।
अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः

bhaviṣyacchūdrayonyāṃ vai tapaścaryā kalau yuge |
adharmaḥ paramo rājandvāpare śūdrajanmanaḥ

स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।
अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम्

sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ |
adya tapyati durbuddhistena bālavadho hyayam

यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु ।
करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।
क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः

yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya tu |
karoti cāśrīmūlaṃ tatpure vā durmatirnaraḥ |
kṣipraṃ ca narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ

अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च ।
षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन्

adhītasya ca taptasya karmaṇaḥ sukṛtasya ca |
ṣaṣṭhaṃ bhajati bhāgaṃ tu prajā dharmeṇa pālayan

षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम्

ṣaṅbhāgasya na bhoktā 'sau rakṣate na prajāḥ katham

स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर

sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam |
duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara

एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम्

evaṃ ceddharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam |
bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam