सर्ग 59: पूरु पिता का बुढ़ापा लेते हैं

श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः ।
जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत्

śrutvā tūśanasaṃ kruddhaṃ tadā ' 'rto nahuṣātmajaḥ |
jarāṃ paramikāṃ prāpya yaduṃ vacanamabravīt

यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।
जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः

yado tvamasi dharmajño madarthaṃ pratigṛhyatām |
jarāṃ paramikāṃ putra bhogai raṃsye mahāyaśaḥ

न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ ।
अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम्

na tāvatkṛtakṛtyo 'smi viṣayeṣu nararṣabha |
anubhūya tadā kāmaṃ tataḥ prāpsyāmyahaṃ jarām

यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् ।
पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम्

yadustadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca nararṣabham |
putraste dayitaḥ pūruḥ pratigṛhṇātu vai jarām

बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव ।
प्रतिगृह्णातु वै राजन्
क सहाश्नाति भोजनम्

bahiṣkṛto 'hamartheṣu sannikarṣācca pārthiva |
pratigṛhṇātu vai rājan
ka sahāśnāti bhojanam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् ।
इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā pūrumathābravīt |
iyaṃ jarā mahābāho madarthaṃ pratigṛhyatām

नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः

nāhuṣeṇaivamuktastu pūruḥ prāñjalirabravīt |
dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi śāsane 'smi tava sthitaḥ

पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे जरां सङ्क्रामयच्च ताम्

pūrorvacanamājñāya nāhuṣaḥ parayā mudā |
praharṣamatulaṃ lebhe jarāṃ saṅkrāmayacca tām

ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः ।
बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम्

tataḥ sa rājā taruṇaḥ prāpya yajñānsahasraśaḥ |
bahuvarṣasahasrāṇi pālayāmāsa medinīm

अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत् ।
आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे

atha dīrghasya kālasya rājā pūrumathābravīt |
ānayasva jarāṃ putra nyāsaṃ niryātayasva me

न्यासभूता मया पुत्र त्वयि सङ्क्रामिता जरा ।
तस्मात्प्रतिग्रहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः

nyāsabhūtā mayā putra tvayi saṅkrāmitā jarā |
tasmātpratigrahīṣyāmi tāṃ jarāṃ mā vyathāṃ kṛthāḥ

प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात् ।
त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम्

prītaścāsmi mahābāho śāsanasya pratigrahāt |
tvāṃ cāhamabhiṣekṣyāmi prītiyukto narādhipam

एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः ।
देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह

evamuktvā sutaṃ pūruṃ yayātirnahuṣātmajaḥ |
devayānīsutaṃ kruddho rājā vākyamuvāca ha

राक्षसस्त्वं मया जातः पुत्ररूपो दुरासदः ।
प्रतिहंसि ममाज्ञां यत् प्रजार्थे विफलो भव

rākṣasastvaṃ mayā jātaḥ putrarūpo durāsadaḥ |
pratihaṃsi mamājñāṃ yat prajārthe viphalo bhava

पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे ।
राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान्

pitaraṃ gurubhūtaṃ māṃ yasmāttvamavamanyase |
rākṣasānyātudhānāṃstvaṃ janayiṣyasi dāruṇān

न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः ।
वंशो ऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति

na tu somakulotpanne vaṃśe sthāsyati durmateḥ |
vaṃśo 'pi bhavatastulyo durvinīto bhaviṣyati

तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम् ।
अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह

tamevamuktvā rājarṣiḥ pūruṃ rājyavivardhanam |
abhiṣekeṇa sampūjya āśramaṃ praviveśa ha

ततः कालेन महता दिष्टान्तमुपजग्मिवान् ।
त्रिदिवं सङ्गतो राजा ययातिर्नहुषात्मजः

tataḥ kālena mahatā diṣṭāntamupajagmivān |
tridivaṃ saṅgato rājā yayātirnahuṣātmajaḥ

पूरुश्चकार तद्राज्यं धर्मेण महता वृतः ।
प्रतिष्ठाने पुरवरे काशिराज्ये महायशाः

pūruścakāra tadrājyaṃ dharmeṇa mahatā vṛtaḥ |
pratiṣṭhāne puravare kāśirājye mahāyaśāḥ

यदुस्तु जनयामास यातुधानान्सहस्रशः ।
पुरे क्रौञ्चवने दुर्गे राजवंशबहिष्कृतः

yadustu janayāmāsa yātudhānānsahasraśaḥ |
pure krauñcavane durge rājavaṃśabahiṣkṛtaḥ

एष तूशनसा मुक्तः शापोत्सर्गो ययातिना ।
धारितः क्षत्रधर्मेण यन्निमिश्च न चक्षमे

eṣa tūśanasā muktaḥ śāpotsargo yayātinā |
dhāritaḥ kṣatradharmeṇa yannimiśca na cakṣame

एतत्ते सर्वमाख्यातं दर्शनं सर्वकारिणाम् ।
अनुवर्तामहे सौम्य दोषो न स्याद्यथा नृगे

etatte sarvamākhyātaṃ darśanaṃ sarvakāriṇām |
anuvartāmahe saumya doṣo na syādyathā nṛge

इति कथयति रामे चन्द्रतुल्यानने च प्रविरलतरतारं व्योम जज्ञे तदानीम् ।
अरुणकिरणरक्ता दिग्बभौ चैव पूर्वा कुसुमरसविमुक्तं वस्त्रमाकुण्ठितेव

iti kathayati rāme candratulyānane ca praviralataratāraṃ vyoma jajñe tadānīm |
aruṇakiraṇaraktā digbabhau caiva pūrvā kusumarasavimuktaṃ vastramākuṇṭhiteva