सर्ग 58: ययाति, देवयानी और शुक्र का शाप

एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा

evaṃ bruvati rāme tu lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
pratyuvāca mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā

महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् ।
निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह

mahadadbhutamāścaryaṃ videhasya purātanam |
nirvṛttaṃ rājaśārdūla vasiṣṭhasya nimessaha

निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः ।
न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः

nimistu kṣatriyaḥ śūro viśeṣeṇa ca dīkṣitaḥ |
na kṣamāṃ kṛtavānrājā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम्

evamuktastu tenāyaṃ śrīmān kṣatriyapuṅgavaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ sarvaśāstraviśāradam

रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।
न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते

rāmo ramayatāṃ śreṣṭho bhrātaraṃ dīptatejasam |
na sarvatra kṣamā vīra puruṣeṣu pradṛśyate

सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना ।
सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः

saumitre duḥsaho roṣo yathā kṣānto yayātinā |
sattvānugaṃ puraskṛtya tannibodha samāhitaḥ

नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः ।
तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि

nahuṣasya suto rājā yayātiḥ pauravardhanaḥ |
tasya bhāryādvayaṃ saumya rūpeṇāpratimaṃ bhuvi

एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता ।
शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः

ekā tu tasya rājarṣernāhuṣasya puraskṛtā |
śarmiṣṭhā nāma daiteyī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा

anyā tūśanasaḥ patnī yayāteḥ puruṣarṣabha |
na tu sā dayitā rājño devayānī sumadhyamā

तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ ।
शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा

tayoḥ putrau tu sambhūtau rūpavantau samāhitau |
śarmiṣṭhā 'janayatpūruṃ devayānī yaduṃ tadā

पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च ।
ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत्

pūrustu dayito rājño guṇairmātṛkṛtena ca |
tato duḥkhasamāviṣṭo yadurmātaramabravīt

भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम्

bhārgavasya kule jātā devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
sahase hṛdgataṃ duḥkhamavamānaṃ ca duḥsaham

आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् ।
राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः

āvāṃ ca sahitau devi praviśāva hutāśanam |
rājā tu ramatāṃ sārdhaṃ daityaputryā bahukṣapāḥ

यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि ।
क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः

yadi vā sahanīyaṃ te māmanujñātumarhasi |
kṣama tvaṃ na kṣamiṣye 'haṃ mariṣyāmi na saṃśayaḥ

पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा

putrasya bhāṣitaṃ śrutvā paramārtasya rodataḥ |
devayānī tu saṅkruddhā sasmāra pitaraṃ tadā

इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा ।
आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा

iṅgitaṃ tadabhijñāya duhiturbhārgavastadā |
āgatastvaritaṃ tatra devayānī tu yatra sā

दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् ।
पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत्

dṛṣṭvā cāprakṛtisthāṃ tāmaprahṛṣṭāmacetanām |
pitā duhitaraṃ vākyaṃ kimetaditi cābravīt

पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत्

pṛcchantamasakṛttaṃ vai bhārgavaṃ dīptatejasam |
devayānī tu saṅkruddhā pitaraṃ vākyamabravīt

अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम ।
भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम्

ahamagniṃ viṣaṃ tīkṣṇamapo vā munisattama |
bhakṣayiṣye pravekṣyāmi na tu śakṣyāmi jīvitum

न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् ।
वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः

na māṃ tvamavajānīṣe duḥkhitāmavamānitām |
vṛkṣasyāvajñayā brahmaṃśchidyante vṛkṣajīvinaḥ

अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव ।
मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते

avajñayā ca rājarṣiḥ paribhūya ca bhārgava |
mayyavajñāṃ prayuṅkte hi na ca māṃ bahu manyate

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः ।
व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kopenābhipariplutaḥ |
vyāhartumupacakrāma bhārgavo nahuṣātmajam

यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् ।
जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि

yasmānmāmavajānīṣe nāhuṣa tvaṃ durātmavān |
jarayā parayā jīrṇaḥ śaithilyamupayāsyasi

एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः ।
पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः

evamuktvā duhitaraṃ samāśvāsya ca bhārgavaḥ |
punarjagāma brahmarṣirbhavanaṃ svaṃ mahāyaśāḥ

स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् ।
पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय

sa evamuktvā dvijapuṅgavāgryaḥ sutāṃ samāśvāsya ca devayānīm |
punaryayau sūryasamānatejā dattvā ca śāpaṃ nahuṣātmajāya