सर्ग 56: वसिष्ठ का नया जन्म, उर्वशी को शाप

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम्

rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam

निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्य कथं तौ द्विजपार्थिवौ ।
पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ

nikṣiptadehau kākutsya kathaṃ tau dvijapārthivau |
punardehena saṃyogaṃ jagmaturdevasammatau

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामश्चेक्ष्वाकुनन्दनः ।
प्रत्युवाच महातेजा लक्ष्मणं पुरुषर्षभः

lakṣmaṇenaivamuktastu rāmaścekṣvākunandanaḥ |
pratyuvāca mahātejā lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ

तौ परस्परशापेन देहावुत्सृज्य धार्मिकौ ।
अभूतां नृपविप्रर्षी वायुभूतौ तपोधनौ

tau parasparaśāpena dehāvutsṛjya dhārmikau |
abhūtāṃ nṛpaviprarṣī vāyubhūtau tapodhanau

अशरीरः शरीरस्य कृते ऽन्यस्य महामुनिः ।
वसिष्ठः सुमहातेजा जगाम पितुरन्तिकम्

aśarīraḥ śarīrasya kṛte 'nyasya mahāmuniḥ |
vasiṣṭhaḥ sumahātejā jagāma piturantikam

सो ऽभिवाद्य ततः पादौ देवदेवस्य धर्मवित् ।
पितामहमथोवाच वायुभूत इदं वचः

so 'bhivādya tataḥ pādau devadevasya dharmavit |
pitāmahamathovāca vāyubhūta idaṃ vacaḥ

भगवन्निमिशापेन विदेहत्वमुपागमम् ।
लोकनाथ महादेव अण्डजो ऽपि त्वमब्जजः

bhagavannimiśāpena videhatvamupāgamam |
lokanātha mahādeva aṇḍajo 'pi tvamabjajaḥ

सर्वेषां देहहीनानां महद्दुःखं भविष्यति ।
लुप्यन्ते सर्वकार्यणि हीनदेहस्य वै प्रभो ।
देहस्यान्यस्य सद्भावे प्रसादं कर्तुमर्हसि

sarveṣāṃ dehahīnānāṃ mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati |
lupyante sarvakāryaṇi hīnadehasya vai prabho |
dehasyānyasya sadbhāve prasādaṃ kartumarhasi

तमुवाच ततो ब्रह्मा स्वयम्भूरमितप्रभः ।
मित्रावरुणजं तेज प्रविश त्वं महायशः

tamuvāca tato brahmā svayambhūramitaprabhaḥ |
mitrāvaruṇajaṃ teja praviśa tvaṃ mahāyaśaḥ

अयोनिजस्त्वं भविता तत्रापि द्विजसत्तम ।
धर्मेण महता युक्तः पुनरेष्यसि मे वशम्

ayonijastvaṃ bhavitā tatrāpi dvijasattama |
dharmeṇa mahatā yuktaḥ punareṣyasi me vaśam

एवमुक्तस्तु देवेन चाभिवाद्य प्रदक्षिणम् ।
कृत्वा पितामहं तूर्णं प्रययौ वरुणालयम्

evamuktastu devena cābhivādya pradakṣiṇam |
kṛtvā pitāmahaṃ tūrṇaṃ prayayau varuṇālayam

तमेव कालं मित्रो ऽपि वरुणत्वमकारयत् ।
क्षीरोदेन सहोपेतः पूज्यमानः सुरोत्तमैः

tameva kālaṃ mitro 'pi varuṇatvamakārayat |
kṣīrodena sahopetaḥ pūjyamānaḥ surottamaiḥ

एतस्मिन्नेव काले तु उर्वशी परमाप्सराः ।
यदृच्छया तमुद्देशमाययौ सखिभिर्वृता

etasminneva kāle tu urvaśī paramāpsarāḥ |
yadṛcchayā tamuddeśamāyayau sakhibhirvṛtā

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां क्रीडन्तीं वरुणालये ।
आविशत्परमो हर्षो वरुणं चोर्वशीकृते

tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ krīḍantīṃ varuṇālaye |
āviśatparamo harṣo varuṇaṃ corvaśīkṛte

स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम्

sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pūrṇacandranibhānanām |
varuṇo varayāmāsa maithunāyāpsarovarām

प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता ।
मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर

pratyuvāca tataḥ sā tu varuṇaṃ prāñjaliḥ sthitā |
mitreṇāhaṃ vṛtā sākṣātpūrvameva sureśvara

वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः ।
इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भे ऽस्मिन्देवनिर्मिते

varuṇastvabravīdvākyaṃ kandarpaśarapīḍitaḥ |
idaṃ tejaḥ samutsrakṣye kumbhe 'smindevanirmite

एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि ।
कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम्

evamutsṛjya suśroṇi tvayyahaṃ varavarṇini |
kṛtakāmo bhaviṣyāmi yadi necchasi saṅgamam

तस्य तल्लोकपालस्य वरुणस्य सुभाषितम् ।
उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह

tasya tallokapālasya varuṇasya subhāṣitam |
urvaśī paramaprītā śrutvā vākyamuvāca ha

काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम् ।
भावश्चाप्यधिकस्तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो

kāmametadbhavatvevaṃ hṛdayaṃ me tvayi sthitam |
bhāvaścāpyadhikastubhyaṃ deho mitrasya tu prabho

उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम् ।
ज्वलदग्निशिखाप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे ह्यपासृजत्

urvaśyā evamuktastu retastanmahadadbhutam |
jvaladagniśikhāprakhyaṃ tasminkumbhe hyapāsṛjat

उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता ।
तां तु मित्रः सुसङ्क्रम्य उर्वशीमिदमब्रवीत्

urvaśī tvagamattatra mitro vai yatra devatā |
tāṃ tu mitraḥ susaṅkramya urvaśīmidamabravīt

मया निमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता ।
पतिमन्यं वृतवती तस्मात्त्वं दुष्टचारिणी

mayā nimantritā pūrvaṃ kasmāttvamavasarjitā |
patimanyaṃ vṛtavatī tasmāttvaṃ duṣṭacāriṇī

अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता ।
मनुष्यलोकमास्थाय कञ्चित्कालं निवत्स्यसि

anena duṣkṛtena tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |
manuṣyalokamāsthāya kañcitkālaṃ nivatsyasi

बुधस्य पुत्रो राजर्षिः काशीराजः पुरूरवाः ।
तमद्य गच्छ दुर्बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति

budhasya putro rājarṣiḥ kāśīrājaḥ purūravāḥ |
tamadya gaccha durbuddhe sa te bhartā bhaviṣyati

ततः सा शापदोषेण पुरूरवसमभ्यगात् ।
प्रतियाते पुरूरवं बुधस्यात्मजमौरसम्

tataḥ sā śāpadoṣeṇa purūravasamabhyagāt |
pratiyāte purūravaṃ budhasyātmajamaurasam

तस्य जज्ञे ततः श्रीमानायुः पुत्रो महाबलः ।
नहुषो यस्य पुत्रस्तु बभूवेन्द्रसमद्युतिः

tasya jajñe tataḥ śrīmānāyuḥ putro mahābalaḥ |
nahuṣo yasya putrastu babhūvendrasamadyutiḥ

वज्रमुत्सृज्य वृत्राय भ्रान्ते ऽथ त्रिदिवेश्वरे ।
शतं वर्षसहस्राणि येनेन्द्रत्वं प्रशासितम्

vajramutsṛjya vṛtrāya bhrānte 'tha tridiveśvare |
śataṃ varṣasahasrāṇi yenendratvaṃ praśāsitam

सा तेन शापेन जगाम भूमिं तदोर्वशी चारुदती सुनेत्रा ।
बहूनि वर्षाण्यवसच्च सुभ्रूः शापक्षयादिन्द्रसदो ययौ च

sā tena śāpena jagāma bhūmiṃ tadorvaśī cārudatī sunetrā |
bahūni varṣāṇyavasacca subhrūḥ śāpakṣayādindrasado yayau ca