सर्ग 54: नृग गड्ढे में प्रवेश करते हैं

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम्

rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paramārthavit |
uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam

अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः ।
महान्नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः

alpāparādhe kākutstha dvijābhyāṃ śāpa īdṛśaḥ |
mahānnṛgasya rājarṣeryamadaṇḍa ivāparaḥ

श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरषर्षभ ।
किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ

śrutvā tu pāpasaṃyuktamātmānaṃ puraṣarṣabha |
kimuvāca nṛgo rājā dvijau krodhasamanvitau

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत् ।
शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः

lakṣmaṇenaivamuktastu rāghavaḥ punarabravīt |
śṛṇu saumya yathā pūrvaṃ sa rājā śāpavikṣataḥ

अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृगस्तदा ।
आहूय मन्त्रिणः सर्वान्नैगमान्सपुरोधसः

athādhvani gatau viprau vijñāya sa nṛgastadā |
āhūya mantriṇaḥ sarvānnaigamānsapurodhasaḥ

तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।
दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहितैः

tānuvāca nṛgo rājā sarvāśca prakṛtīstathā |
duḥkhena susamāviṣṭaḥ śrūyatāṃ me samāhitaiḥ

नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम् ।
गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ

nāradaḥ parvataścaiva mama dattvā mahadbhayam |
gatau tribhuvanaṃ bhadrau vāyubhūtāvaninditau

कुमारो ऽयं वसुर्नाम स देवो ऽद्याभिषिच्यताम् ।
श्वभ्रं च यत्सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम ।
यत्राहं सङ्क्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम्

kumāro 'yaṃ vasurnāma sa devo 'dyābhiṣicyatām |
śvabhraṃ ca yatsukhasparśaṃ kriyatāṃ śilpibhirmama |
yatrāhaṃ saṅkṣayiṣyāmi śāpaṃ brāhmaṇaniḥsṛtam

वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा ।
ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः

varṣaghnamekaṃ śvabhraṃ tu himaghnamaparaṃ tathā |
grīṣmaghnaṃ tu sukhasparśamekaṃ kurvantu śilpinaḥ

फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः ।
विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः

phalavantaśca ye vṛkṣāḥ puṣpavatyaśca yā latāḥ |
viropyantāṃ bahuvidhāśchāyāvantaśca gulminaḥ

क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम् ।
सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः

kriyatāṃ ramaṇīyaṃ ca śvabhrāṇāṃ sarvatodiśam |
sukhamatra vasiṣyāmi yāvatkālasya paryayaḥ

पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियतां तेषु नित्यशः ।
परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा

puṣpāṇi ca sugandhīni kriyatāṃ teṣu nityaśaḥ |
parivārya yathā me syuradhyardhaṃ yojanaṃ tathā

एवं कृत्वा विधानं स सन्दिदेश वसं तदा ।
धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय

evaṃ kṛtvā vidhānaṃ sa sandideśa vasaṃ tadā |
dharmanityaḥ prajāḥ putra kṣatradharmeṇa pālaya

प्रत्यक्षं ते यथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः ।
नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधे ऽपि तादृशे

pratyakṣaṃ te yathā śāpo dvijābhyāṃ mayi pātitaḥ |
naraśreṣṭha saroṣābhyāmaparādhe 'pi tādṛśe

मा कृथास्तनुसन्तापं मत्कृते ऽपि नरर्षभ ।
कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः

mā kṛthāstanusantāpaṃ matkṛte 'pi nararṣabha |
kṛtāntaḥ kuśalaḥ putra yenāsmi vyasanīkṛtaḥ

प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति ।
लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च

prāptavyānyeva prāpnoti gantavyānyeva gacchati |
labdhavyānyeva labhate duḥkhāni ca sukhāni ca

पूर्वे जात्यन्तरे वत्स मा विषादं कुरुष्व ह

pūrve jātyantare vatsa mā viṣādaṃ kuruṣva ha

एवमुक्त्वा नृपस्तत्र सुतं राजा महायशाः ।
श्वभ्रं जगाम सुकृतं वासाय पुरुषर्षभ

evamuktvā nṛpastatra sutaṃ rājā mahāyaśāḥ |
śvabhraṃ jagāma sukṛtaṃ vāsāya puruṣarṣabha

एवं प्रविश्यैव नृपस्तदानीं श्वभ्रं महारत्नविभूषितं तत् ।
सम्पादयामास तदा महात्मा शापं द्विजाभ्यां हि रुषा विमुक्तम्

evaṃ praviśyaiva nṛpastadānīṃ śvabhraṃ mahāratnavibhūṣitaṃ tat |
sampādayāmāsa tadā mahātmā śāpaṃ dvijābhyāṃ hi ruṣā vimuktam