सर्ग 53: राजा नृग और खोई हुई गाय

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं निशम्य परमाद्भुतम् ।
सुप्रीतश्चाभवद्रामो वाक्यमेतदुवाच ह

lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ niśamya paramādbhutam |
suprītaścābhavadrāmo vākyametaduvāca ha

दुर्लभस्त्वीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ।
यादृशस्त्वं महाबुद्धेर्मम सौम्य मनो ऽनुगः

durlabhastvīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ |
yādṛśastvaṃ mahābuddhermama saumya mano 'nugaḥ

यच्च मे हृदये किञ्चिद्वर्तते शुभलक्षण ।
तन्निशामय च श्रुत्वा कुरुष्व वचनं मम

yacca me hṛdaye kiñcidvartate śubhalakṣaṇa |
tanniśāmaya ca śrutvā kuruṣva vacanaṃ mama

चत्वारो दिवसाः सौम्य कार्यं पौरजनस्य वै ।
अकुर्वाणस्य सौमित्रे तन्मे मर्माणि कृन्तति

catvāro divasāḥ saumya kāryaṃ paurajanasya vai |
akurvāṇasya saumitre tanme marmāṇi kṛntati

आहूयन्तां प्रकृतयः पुरोधा मन्त्रिणस्तथा ।
कार्यार्थिनश्च पुरुषाः स्त्रियश्च पुरुषर्षभ

āhūyantāṃ prakṛtayaḥ purodhā mantriṇastathā |
kāryārthinaśca puruṣāḥ striyaśca puruṣarṣabha

पौरकार्याणि यो राजा न करोति दिने दिने ।
संवृते नरके घोरे पतितो नात्र संशयः

paurakāryāṇi yo rājā na karoti dine dine |
saṃvṛte narake ghore patito nātra saṃśayaḥ

श्रूयते हि पुरा राजा नृगो नाम महायशाः ।
बभूव पृथिवीपालो ब्रह्मण्यः सत्यवाक् शुचिः

śrūyate hi purā rājā nṛgo nāma mahāyaśāḥ |
babhūva pṛthivīpālo brahmaṇyaḥ satyavāk śuciḥ

स कदाचिद्गवां कोटीः सवत्साः स्वर्णभूषिताः ।
नृदेवो भूमिदेवेभ्यः पुष्करेषु ददौ नृपः

sa kadācidgavāṃ koṭīḥ savatsāḥ svarṇabhūṣitāḥ |
nṛdevo bhūmidevebhyaḥ puṣkareṣu dadau nṛpaḥ

ततः सङ्गाद्गता धेनुः सवत्सा स्पर्शिता ऽनघ ।
ब्राह्मणस्याहिताग्नेश्च दरिद्रस्योञ्छवर्तिनः

tataḥ saṅgādgatā dhenuḥ savatsā sparśitā 'nagha |
brāhmaṇasyāhitāgneśca daridrasyoñchavartinaḥ

स नष्टां गां क्षुधार्तो वै अन्विषंस्तत्र तत्र च ।
नापश्यत्सर्वराज्येषु संवत्सरगणान्बहून्

sa naṣṭāṃ gāṃ kṣudhārto vai anviṣaṃstatra tatra ca |
nāpaśyatsarvarājyeṣu saṃvatsaragaṇānbahūn

ततः कनखलं गत्वा जीर्णवत्सां निरामयाम् ।
ददर्श गां स्वकां धेनुं ब्राह्मणस्य निवेशने

tataḥ kanakhalaṃ gatvā jīrṇavatsāṃ nirāmayām |
dadarśa gāṃ svakāṃ dhenuṃ brāhmaṇasya niveśane

अथ तां नामधेयेन स्वकेनोवाच स द्विजः ।
आगच्छ शबलेत्येवं सा तु शुश्राव गौः स्वरम्

atha tāṃ nāmadheyena svakenovāca sa dvijaḥ |
āgaccha śabaletyevaṃ sā tu śuśrāva gauḥ svaram

तस्य तं स्वरमाज्ञाय क्षुधार्तस्य द्विजस्य वै ।
अन्वगात्पृष्ठतः सा गौर्गच्छन्तं पावकोपमम्

tasya taṃ svaramājñāya kṣudhārtasya dvijasya vai |
anvagātpṛṣṭhataḥ sā gaurgacchantaṃ pāvakopamam

यो ऽपि पालयते विप्रः सो ऽपि गामन्वगाद्द्रुतम् ।
गत्वा तमृषिमाचष्ट मम गौरिति सत्वरम्

yo 'pi pālayate vipraḥ so 'pi gāmanvagāddrutam |
gatvā tamṛṣimācaṣṭa mama gauriti satvaram

स्पर्शिता राजसिंहेन मम दत्ता नृगेण ह ।
तयोर्ब्राह्मणयोर्वादो महानासीद्विपश्चितोः

sparśitā rājasiṃhena mama dattā nṛgeṇa ha |
tayorbrāhmaṇayorvādo mahānāsīdvipaścitoḥ

विवदन्तौ ततो ऽन्योन्यं दातारमभिजग्मतुः ।
तौ राजभवनद्वारि न प्राप्तौ नृगशासनम्

vivadantau tato 'nyonyaṃ dātāramabhijagmatuḥ |
tau rājabhavanadvāri na prāptau nṛgaśāsanam

अहोरात्राण्यनेकानि वसन्तौ क्रोधमीयतुः ।
ऊचतुश्च महात्मानौ तावुभौ द्विजसत्तमौ ॥
क्रुद्धौ परमसम्प्राप्तौ वाक्यं घोराभिसंहितम्

ahorātrāṇyanekāni vasantau krodhamīyatuḥ |
ūcatuśca mahātmānau tāvubhau dvijasattamau ||
kruddhau paramasamprāptau vākyaṃ ghorābhisaṃhitam

अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात्त्वं नैषि दर्शनम् ।
अदृश्यः सर्वभूतानां कृकलासो भविष्यसि

arthināṃ kāryasiddhyarthaṃ yasmāttvaṃ naiṣi darśanam |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kṛkalāso bhaviṣyasi

बहुवर्षसहस्राणि बहुवर्षशतानि च ।
श्वभ्रे ऽस्मिन् कृकलासो वै दीर्घकालं वसिष्यसि

bahuvarṣasahasrāṇi bahuvarṣaśatāni ca |
śvabhre 'smin kṛkalāso vai dīrghakālaṃ vasiṣyasi

उत्पत्स्यते हि लोके ऽस्मिन्यदूनां कीर्तिवर्धनः ।
वासुदेव इति ख्यातो विष्णुः पुरुषविग्रहः

utpatsyate hi loke 'sminyadūnāṃ kīrtivardhanaḥ |
vāsudeva iti khyāto viṣṇuḥ puruṣavigrahaḥ

स ते मोक्षयिता राजंस्तस्माच्छापाद्भविष्यसि ।
कृता च तेन कालेन निष्कृतिस्ते भविष्यति

sa te mokṣayitā rājaṃstasmācchāpādbhaviṣyasi |
kṛtā ca tena kālena niṣkṛtiste bhaviṣyati

भारावतरणार्थं हि नरनारायणावुभौ ।
उत्पत्स्येते महावीर्यौ कलौ युग उपस्थिते

bhārāvataraṇārthaṃ hi naranārāyaṇāvubhau |
utpatsyete mahāvīryau kalau yuga upasthite

एवं तौ शापमुत्सृज्य ब्राह्मणौ विगतज्वरौ ।
तां गां हि दुर्बलां वृद्धां ददतुर्ब्राह्मणाय वै

evaṃ tau śāpamutsṛjya brāhmaṇau vigatajvarau |
tāṃ gāṃ hi durbalāṃ vṛddhāṃ dadaturbrāhmaṇāya vai

एवं स राजा तं शापमुपभुङ्क्ते सुदारुणम्

evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhuṅkte sudāruṇam

कार्यार्थिनां विमर्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते ।
तच्छीघ्रं दर्शनं मह्यमभिवर्तन्तु कार्यिणः

kāryārthināṃ vimardo hi rājñāṃ doṣāya kalpate |
tacchīghraṃ darśanaṃ mahyamabhivartantu kāryiṇaḥ

सुकृतस्य हि कार्यस्य फलं नापैति पार्थिवः ।
तस्माद्गच्छ प्रतीक्षस्व सौमित्रे कार्यवाञ्जनः

sukṛtasya hi kāryasya phalaṃ nāpaiti pārthivaḥ |
tasmādgaccha pratīkṣasva saumitre kāryavāñjanaḥ