सर्ग 48: श्रीराम के लिए सीता का संदेश

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |
paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha

सा मुहूर्तमिवासञ्ज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा

sā muhūrtamivāsañjñā bāṣpaparyākulekṣaṇā |
lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।
धात्रा यस्यास्तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते

māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |
dhātrā yasyāstathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।
या ऽहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती

kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ |
yā 'haṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī

पुरा ऽहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी

purā 'hamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī |
anurudhyāpi saumitre duḥkhe ca parivartinī

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा

sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |
ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā

किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म वा सत्कृतं च किम् ।
कस्मिंश्चित् कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना

kiṃ nu vakṣyāmi muniṣu karma vā satkṛtaṃ ca kim |
kasmiṃścit kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते

na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale |
tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate

यथाज्ञं कुरु सोमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम

yathājñaṃ kuru somitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |
nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च ।
शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम्

śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjalipragraheṇa ca |
śirasā ' 'vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam

शिरसा ऽभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ।
वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः

śirasā 'bhinato brūyāḥ sarvāsāmeva lakṣmaṇa |
vaktavyaścāpi nṛpatirdharmeṣu susamāhitaḥ

जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव ।
भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः

jānāsi ca yathā śuddhā sītā tattvena rāghava |
bhaktyā ca parayā yuktā hitā ca tava nityaśaḥ

अहं त्यक्ता त्वया वीर अयशोभीरुणा जने ।
यच्च ते वचनीयं स्यादपवादसमुत्थितम् ।
मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः

ahaṃ tyaktā tvayā vīra ayaśobhīruṇā jane |
yacca te vacanīyaṃ syādapavādasamutthitam |
mayā ca parihartavyaṃ tvaṃ hi me paramā gatiḥ

वक्तव्यश्चेति नृपतिर्धमेण सुसमाहितः ।
यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा

vaktavyaśceti nṛpatirdhameṇa susamāhitaḥ |
yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā

परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा

paramo hyeṣa dharmaste tasmātkīrtiranuttamā

यत्तु पौरजनो राजन्धर्मेण समवाप्नुयात् ।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ

yattu paurajano rājandharmeṇa samavāpnuyāt |
ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha

यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ।
पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः

yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana |
patirhi devatā nāryāḥ patirbandhuḥ patirguruḥ

प्राणैरपि प्रियं तस्माद्भर्तुः कार्यं विशेषतः ।
इति मद्वचनाद्रामो वक्तव्यो मम सङ्ग्रहः ।
निरीक्ष्य मा ऽद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम्

prāṇairapi priyaṃ tasmādbhartuḥ kāryaṃ viśeṣataḥ |
iti madvacanādrāmo vaktavyo mama saṅgrahaḥ |
nirīkṣya mā 'dya gaccha tvamṛtukālātivartinīm

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
शिरसा ऽ ऽवन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह

evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
śirasā ' 'vandya dharaṇīṃ vyāhartuṃ na śaśāka ha

प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः ।
ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने

pradakṣiṇaṃ ca tāṃ kṛtvā rudanneva mahāsvanaḥ |
dhyātvā muhūrtaṃ tāmāha kiṃ māṃ vakṣyasi śobhane

दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे ।
कथमत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने

dṛṣṭapūrvaṃ na te rūpaṃ pādau dṛṣṭau tavānaghe |
kathamatra hi paśyāmi rāmeṇa rahitāṃ vane

इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत् ।
आरुह्य च पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत्

ityuktvā tāṃ namaskṛtya punarnāvamupāruhat |
āruhya ca punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat

स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ।
सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम्

sa gatvā cottaraṃ tīraṃ śokabhārasamanvitaḥ |
sammūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam

मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ।
चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ

muhurmuhuḥ parāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat |
ceṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहूर्मुहुः ।
निरीक्षमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत्

dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhūrmuhuḥ |
nirīkṣamāṇāṃ tūdvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat

सा दुःखभारावनता यशस्विनी यशोधना नाथमपश्यती सती ।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती

sā duḥkhabhārāvanatā yaśasvinī yaśodhanā nāthamapaśyatī satī |
ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī