सर्ग 49: वाल्मीकि सीता को आश्रय देते हैं

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ते तत्र मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरुग्रधीः

sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā te tatra munidārakāḥ |
prādravanyatra bhagavānāste vālmīkirugradhīḥ

अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये ।
सर्वं निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम्

abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye |
sarvaṃ nivedayāmāsustasyāstu ruditasvanam

अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः ।
पत्नी श्रीरिव सम्मोहाद्विरौति विकृतानना

adṛṣṭapūrvā bhagavankasyāpyeṣā mahātmanaḥ |
patnī śrīriva sammohādvirauti vikṛtānanā

भगवन्साधु पश्य त्वं देवतामिव खाच्च्युताम् ।
नद्यास्तु तीरे भगवन्वरस्त्री कापि दुःखिता

bhagavansādhu paśya tvaṃ devatāmiva khāccyutām |
nadyāstu tīre bhagavanvarastrī kāpi duḥkhitā

दृष्टास्माभिः प्ररुदिता दृढं शोकपरायणा ।
अनर्हा दुःखशोकाभ्यामेकां दीनां ह्यनाथवत्

dṛṣṭāsmābhiḥ praruditā dṛḍhaṃ śokaparāyaṇā |
anarhā duḥkhaśokābhyāmekāṃ dīnāṃ hyanāthavat

न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रिया ऽस्याः प्रयुज्यताम् ।
आश्रमस्याविदूरे च त्वामियं शरणं गता

na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyā 'syāḥ prayujyatām |
āśramasyāvidūre ca tvāmiyaṃ śaraṇaṃ gatā

त्रातारमिच्छते साध्वी भगवंस्त्रातुमर्हसि ।
तेषां तु वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् ।
तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद्यत्र मैथिली

trātāramicchate sādhvī bhagavaṃstrātumarhasi |
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit |
tapasā labdhacakṣuṣmān prādravadyatra maithilī

तं प्रयान्तमभिप्रेत्य शिष्या ह्येनं महामतिम् ।
तं तु देशमभि प्रेत्य किञ्चित्पद्भ्यां महामतिः

taṃ prayāntamabhipretya śiṣyā hyenaṃ mahāmatim |
taṃ tu deśamabhi pretya kiñcitpadbhyāṃ mahāmatiḥ

अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमागमत् ।
ददर्श राघवस्येष्टां सीतां पत्नीमनाथवत्

arghyamādāya ruciraṃ jāhnavītīramāgamat |
dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ sītāṃ patnīmanāthavat

तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा

tāṃ sītāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkirmunipuṅgavaḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayanniva tejasā

स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी प्रिया ।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते

snuṣā daśarathasya tvaṃ rāmasya mahiṣī priyā |
janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate

आयान्ती चासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना ।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम्

āyāntī cāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā |
kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam

तव चैव महाभागे विदितं मम तत्त्वतः ।
सर्वं च विदितं मह्यं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते

tava caiva mahābhāge viditaṃ mama tattvataḥ |
sarvaṃ ca viditaṃ mahyaṃ trailokye yaddhi vartate

अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे

apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā |
visrabdhā bhava vaidehi sāmprataṃ mayi vartase

आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः ।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः

āśramasyāvidūre me tāpasyastapasi sthitāḥ |
tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ

इदमर्ध्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा ।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः

idamardhyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā |
yathā svagṛhamabhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ

श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् ।
शिरसा ऽ ऽवन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः

śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramamadbhutam |
śirasā ' 'vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ

तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात्

taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt

तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्या मुनिपत्नयः ।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन्

taṃ dṛṣṭvā munimāyāntaṃ vaidehyā munipatnayaḥ |
upājagmurmudā yuktā vacanaṃ cedamabruvan

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं च ते ।
अभिवादयामस्त्वां सर्वा उच्यतां कि च कुर्महे

svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ ca te |
abhivādayāmastvāṃ sarvā ucyatāṃ ki ca kurmahe

तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः

tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vālmīkiridamabravīt |
sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ

स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती ।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा

snuṣā daśarathasyaiṣā janakasya sutā satī |
apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā

इमां भवन्त्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण हि ।
गौरवान्मम वाक्याच्च पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः

imāṃ bhavantyaḥ paśyantu snehena parameṇa hi |
gauravānmama vākyācca pūjyā vo 'stu viśeṣataḥ

मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं प्रणिधाय महायशाः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः

muhurmuhuśca vaidehīṃ praṇidhāya mahāyaśāḥ |
svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punarāyānmahātapāḥ