सर्ग 47: लक्ष्मण सीता को सत्य बताते हैं

अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः ।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम्

atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ |
āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm

सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः ।
उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम्

sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ |
uvāca śokasantaptaḥ prayāhīti ca nāvikam

ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसम्प्लुतः

tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ |
uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpasamplutaḥ

हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता ।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः

hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yasmādāryeṇa dhīmatā |
asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ

श्रेयो हि मरणं मे ऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् ।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते

śreyo hi maraṇaṃ me 'dya mṛtyurvā yatparaṃ bhavet |
na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite

प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने ।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः

prasīda ca na me pāpaṃ kartumarhasi śobhane |
ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ

रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत्

rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ |
maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt

किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण ।
पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः

kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa |
paśyāmi tvāṃ na ca svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ

शापितो ऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं सन्तापमागतः ।
तद्ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते

śāpito 'si narendreṇa yattvaṃ santāpamāgataḥ |
tadbrūyāḥ sannidhau mahyamahamājñāpayāmi te

वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
अवाङ्मुखो बाष्पकलं वाक्यमेतदुवाच ह

vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
avāṅmukho bāṣpakalaṃ vākyametaduvāca ha

श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ।
रामः सन्तप्तहृदयो मा निवेद्य गृहं गतः

śrutvā pariṣado madhye hyapavādaṃ sudāruṇam |
pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje |
rāmaḥ santaptahṛdayo mā nivedya gṛhaṃ gataḥ

न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः ।
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः

na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ |
yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣātpṛṣṭhataḥ kṛtaḥ

सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ ।
पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न ते ऽन्यथा

sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama sannidhau |
paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te 'nyathā

आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि ।
राज्ञः शासनमाज्ञाय तवेदं किल दौर्हृदम्

āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi |
rājñaḥ śāsanamājñāya tavedaṃ kila daurhṛdam

तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ।
पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे

tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam |
puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe

राज्ञो दशरथस्येष्टः पितुर्मे मुनिपुङ्गवः ।
सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः

rājño daśarathasyeṣṭaḥ piturme munipuṅgavaḥ |
sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ

पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे

pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ |
upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje

पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति

pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi |
śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati