सर्ग 45: लक्ष्मण को श्रीराम की आज्ञा

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् ।
उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām |
uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā

सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनो ऽन्यथा ।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा

sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano 'nyathā |
paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā

पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ।
वर्तते मयि बीभत्सा सा मे मर्माणि कृन्तति

paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca |
vartate mayi bībhatsā sā me marmāṇi kṛntati

अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
सीता ऽपि सत्कुले जाता जनकानां महात्मनाम्

ahaṃ kila kule jāta ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
sītā 'pi satkule jātā janakānāṃ mahātmanām

जानासि त्वं यथा सौम्य दण्डके विजने वने ।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया

jānāsi tvaṃ yathā saumya daṇḍake vijane vane |
rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā

तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना जनकस्य सुतां प्रति ।
अत्रोषितामिमां सीतामानयेयं कथं पुरीम्

tatra me buddhirutpannā janakasya sutāṃ prati |
atroṣitāmimāṃ sītāmānayeyaṃ kathaṃ purīm

प्रत्ययार्थं ततः सीता विवेश ज्वलनं तदा ।
प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः ।
अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः

pratyayārthaṃ tataḥ sītā viveśa jvalanaṃ tadā |
pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ |
apāpāṃ maithilīmāha vāyuścākāśagocaraḥ

चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां सन्निधौ पुरा ।
ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम्

candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ sannidhau purā |
ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāmapāpāṃ janakātmajām

एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसन्निधौ ।
लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता

evaṃ śuddhasamācārā devagandharvasannidhau |
laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā

अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् ।
ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः

antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm |
tato gṛhītvā vaidehīmayodhyāmahamāgataḥ

अयं तु मे महान्वादः शोकश्च हृदि वर्तते ।
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च

ayaṃ tu me mahānvādaḥ śokaśca hṛdi vartate |
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca

अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः प्रकीर्त्यते

akīrtiryasya gīyeta loke bhūtasya kasyacit |
patatyevādhamām̐llokānyāvacchabdaḥ prakīrtyate

अकीर्तिर्निन्द्यते देवैः कीर्तिर्लोकेषु पूज्यते ।
कीर्त्यर्थं तु समारम्भः सर्वेषां सुमहात्मनाम्

akīrtirnindyate devaiḥ kīrtirlokeṣu pūjyate |
kīrtyarthaṃ tu samārambhaḥ sarveṣāṃ sumahātmanām

अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान्वा पुरुषर्षभाः ।
अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम्

apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmānvā puruṣarṣabhāḥ |
apavādabhayādbhītaḥ kiṃ punarjanakātmajām

तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे ।
नहि पश्याम्यहं भूतं किञ्चिद्दुःखमतो ऽधिकम्

tasmādbhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare |
nahi paśyāmyahaṃ bhūtaṃ kiñcidduḥkhamato 'dhikam

श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् ।
आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज

śvastvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham |
āruhya sītāmāropya viṣayānte samutsṛja

गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेस्तु महात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसङ्काशस्तमसातीरमाश्रितः

gaṅgāyāstu pare pāre vālmīkestu mahātmanaḥ |
āśramo divyasaṅkāśastamasātīramāśritaḥ

तत्रैनां विजने देशे विसृज्य रघुनन्दन ।
शीघ्रमागच्छ भद्रं ते कुरुष्व वचनं मम

tatraināṃ vijane deśe visṛjya raghunandana |
śīghramāgaccha bhadraṃ te kuruṣva vacanaṃ mama

न चास्मिन् प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथञ्चन ।
तस्मात्त्वं गच्छ सौमित्रे नात्र कार्या विचारणा

na cāsmin prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathañcana |
tasmāttvaṃ gaccha saumitre nātra kāryā vicāraṇā

अप्रीतिर्हि परा मह्यं त्वयेतत्प्रतिवारिते ।
शापिता हि मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च

aprītirhi parā mahyaṃ tvayetatprativārite |
śāpitā hi mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca

ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथञ्चन ।
अहिता नाम ते नित्यं मदभीष्टविघातनात्

ye māṃ vākyāntare brūyuranunetuṃ kathañcana |
ahitā nāma te nityaṃ madabhīṣṭavighātanāt

मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः ।
इतो ऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम

mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ |
ito 'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama

पूर्वमुक्तो ऽहमनया गङ्गातीरे ऽहमाश्रमान् ।
पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम्

pūrvamukto 'hamanayā gaṅgātīre 'hamāśramān |
paśyeyamiti tasyāśca kāmaḥ saṃvartyatāmayam

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहिताननः ।
प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः

evamuktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitānanaḥ |
praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

शोकसंलग्नहृदयो निशश्वास यथा द्विपः

śokasaṃlagnahṛdayo niśaśvāsa yathā dvipaḥ