सर्ग 40: सुग्रीव, विभीषण और हनुमान की विदाई

तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् ।
राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्

tathā sma teṣāṃ vasatāmṛkṣavānararakṣasām |
rāghavastu mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt

गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः ।
पालयस्व सहामात्यो राज्यं निहतकण्टकम्

gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
pālayasva sahāmātyo rājyaṃ nihatakaṇṭakam

अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः ।
पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम्

aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayā yutaḥ |
paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam

सुषेणं श्वशुरं वीरं तारं च बलिनां वरम् ।
कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं चैव महाबलम्

suṣeṇaṃ śvaśuraṃ vīraṃ tāraṃ ca balināṃ varam |
kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ caiva mahābalam

वीरं शतवलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च ।
गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ।
पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च

vīraṃ śatavaliṃ caiva maindaṃ dvividameva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam |
paśya prītisamāyukto gandhamādanameva ca

ऋषभं च सुविक्रान्तं जाम्बवन्तं महाबलम् ।
ये चेमे सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः

ṛṣabhaṃ ca suvikrāntaṃ jāmbavantaṃ mahābalam |
ye ceme sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ

पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः

paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवमाश्लिष्य च पुनः पुनः ।
विभीषणमुवाचाथ रामो मधुरया गिरा

evamuktvā tu sugrīvamāśliṣya ca punaḥ punaḥ |
vibhīṣaṇamuvācātha rāmo madhurayā girā

लङ्कां प्रशाधि धर्मेण धर्मज्ञस्त्वं मतो मम ।
पुरस्य राक्षसानां च स्वभ्रातुस्सम्मतो ह्यसि

laṅkāṃ praśādhi dharmeṇa dharmajñastvaṃ mato mama |
purasya rākṣasānāṃ ca svabhrātussammato hyasi

मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथञ्चन ।
बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम्

mā ca buddhimadharme tvaṃ kuryā rājankathañcana |
buddhimanto hi rājāno dhruvamaśnanti medinīm

अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया ।
स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः

ahaṃ ca nityaśo rājansugrīvasahitastvayā |
smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ

रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः

rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛkṣavānararākṣasāḥ |
sādhusādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ

तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च ।
माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा

tava buddhirmahābāho vīryamadbhutameva ca |
mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhoriva nityadā

तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च राक्षसाम् ।
हनूमान्प्रवणः भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत्

teṣāmevaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasām |
hanūmānpravaṇaḥ bhūtvā rāghavaṃ vākyamabravīt

स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि तिष्ठतु नित्यदा ।
भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छतु

sneho me paramo rājaṃstvayi tiṣṭhatu nityadā |
bhaktiśca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchatu

वायद्रामकथा वीर चरिष्यति महीतले ।
तावच्छरीरे वत्स्यन्ति प्राणा मम न संशयः

vāyadrāmakathā vīra cariṣyati mahītale |
tāvaccharīre vatsyanti prāṇā mama na saṃśayaḥ

यच्चैतच्चरितं दिव्यं कथा ते रघुनन्दन ।
तन्मयाप्सरसो नाम श्रावयेयुर्नरर्षभ

yaccaitaccaritaṃ divyaṃ kathā te raghunandana |
tanmayāpsaraso nāma śrāvayeyurnararṣabha

तच्छ्रुत्वाहं ततो वीर तव चर्यामृतं प्रभो ।
उत्कण्ठां तां हरिष्यामि मेघलेखामिवानिलः

tacchrutvāhaṃ tato vīra tava caryāmṛtaṃ prabho |
utkaṇṭhāṃ tāṃ hariṣyāmi meghalekhāmivānilaḥ

एवं ब्रुवाणं रामस्तु हनूमन्तं वरासनात् ।
उत्थाय सस्वजे स्नेहाद्वाक्यमेतदुवाच ह

evaṃ bruvāṇaṃ rāmastu hanūmantaṃ varāsanāt |
utthāya sasvaje snehādvākyametaduvāca ha

एवमेतत्कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः ।
चरिष्यति कथा यावदेषा लोके च मामिका ।
तावत्ते भविता कीर्तिः शरीरे ऽप्यसवस्तथा

evametatkapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ |
cariṣyati kathā yāvadeṣā loke ca māmikā |
tāvatte bhavitā kīrtiḥ śarīre 'pyasavastathā

लोका हि यावत्स्थास्यन्ति तावत्स्थास्यति मे कथा लोके च मामिका ।

lokā hi yāvatsthāsyanti tāvatsthāsyati me kathā loke ca māmikā |

एकैकस्योपकारस्य प्राणान्दास्यामि ते कपे ।
नरः प्रत्युपकाराणामापस्त्वायाति पात्रताम्

ekaikasyopakārasya prāṇāndāsyāmi te kape |
naraḥ pratyupakārāṇāmāpastvāyāti pātratām

ततो ऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात्स राघवः ।
वैडूर्यतरलं कण्ठे बबन्ध च हनूमतः

tato 'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhātsa rāghavaḥ |
vaiḍūryataralaṃ kaṇṭhe babandha ca hanūmataḥ

तेनोरसि निबद्धेन हारेण महता कपिः ।
रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः

tenorasi nibaddhena hāreṇa mahatā kapiḥ |
rarāja hemaśailendraścandreṇākrāntamastakaḥ

श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः ।
प्रणम्य शिरसा पादौ निर्जग्मुस्ते महाबलाः

śrutvā tu rāghavasyaitadutthāyotthāya vānarāḥ |
praṇamya śirasā pādau nirjagmuste mahābalāḥ

सुग्रीवः स च रामेण निरन्तरमुरोगतः ।
विभीषणश्च धर्मात्मा सर्वे ते बाष्पविक्लवाः

sugrīvaḥ sa ca rāmeṇa nirantaramurogataḥ |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā sarve te bāṣpaviklavāḥ

सर्वे च ते बाष्पकलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः ।
सम्मूढा इव दुःखेन त्यजन्तो राघवं तदा

sarve ca te bāṣpakalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ |
sammūḍhā iva duḥkhena tyajanto rāghavaṃ tadā

कृतप्रसादास्तेनैवं राघवेण महात्मना ।
जग्मुः स्वं स्वं गृहं सर्वे देही देहमिव त्यजन्

kṛtaprasādāstenaivaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
jagmuḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ sarve dehī dehamiva tyajan

ततस्तु ते राक्षसऋक्षवानराः प्रणम्य रामं रघुवंशवर्धनम् ।
वियोगजाश्रुप्रतिपूर्णलोचनाः प्रतिप्रयातास्तु यथा निवासिनः

tatastu te rākṣasaṛkṣavānarāḥ praṇamya rāmaṃ raghuvaṃśavardhanam |
viyogajāśrupratipūrṇalocanāḥ pratiprayātāstu yathā nivāsinaḥ