सर्ग 39: वानरों और राक्षसों को उपहार

ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवास्ते प्रहृष्टवत् ।
गजवाजिसहस्रौघैः कम्पयन्तो वसुन्धराम्

te prayātā mahātmānaḥ pārthivāste prahṛṣṭavat |
gajavājisahasraughaiḥ kampayanto vasundharām

अक्षौहिण्यो हि तत्रासन्राघवार्थे समुद्यताः ।
भरतस्याज्ञया ऽनेकाः प्रहृष्टा बलवाहनाः

akṣauhiṇyo hi tatrāsanrāghavārthe samudyatāḥ |
bharatasyājñayā 'nekāḥ prahṛṣṭā balavāhanāḥ

ऊचुस्ते च महीपाला बलदर्पसमन्विताः ।
न रामरावणं युद्धे पश्यामः पुरतः स्थितम्

ūcuste ca mahīpālā baladarpasamanvitāḥ |
na rāmarāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam

भरतेन वयं पश्चात्समानीता निरर्थकम् ।
हता हि राक्षसाः क्षिप्रं पार्थिवैः स्युर्न संशयः

bharatena vayaṃ paścātsamānītā nirarthakam |
hatā hi rākṣasāḥ kṣipraṃ pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ

रामस्य बाहुवीर्येण रक्षिता लक्ष्मणस्य च ।
सुखं पारेसमुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः

rāmasya bāhuvīryeṇa rakṣitā lakṣmaṇasya ca |
sukhaṃ pāresamudrasya yudhyema vigatajvarāḥ

एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः ।
कथयन्तः स्वराज्यानि जग्मुर्हर्षसमन्विताः

etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ |
kathayantaḥ svarājyāni jagmurharṣasamanvitāḥ

स्वानि राज्यानि मुख्यानि ऋद्धानि मुदितानि च ।
समृद्धधनधान्यानि पूर्णानि वसुमन्ति च

svāni rājyāni mukhyāni ṛddhāni muditāni ca |
samṛddhadhanadhānyāni pūrṇāni vasumanti ca

यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधान्यथ ।
रामस्य प्रियकामार्थमुपहारान् नृपा ददुः

yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhānyatha |
rāmasya priyakāmārthamupahārān nṛpā daduḥ

अश्वान्यानानि रत्नानि हस्तिनश्च मदोत्कटान् ।
चन्दनानि च मुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च

aśvānyānāni ratnāni hastinaśca madotkaṭān |
candanāni ca mukhyāni divyānyābharaṇāni ca

मणिमुक्ताप्रवालांस्तु दास्यो रूपसमन्विताः ।
अजाविकांश्च विविधान् रथांस्तु विविधान्ददुः

maṇimuktāpravālāṃstu dāsyo rūpasamanvitāḥ |
ajāvikāṃśca vividhān rathāṃstu vividhāndaduḥ

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलाः ।
आदाय तानि रत्नानि स्वां पुरीं पुनरागताः

bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalāḥ |
ādāya tāni ratnāni svāṃ purīṃ punarāgatāḥ

आगम्य च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः ।
तानि रत्नानि चित्राणि रामाय समुपाहरन्

āgamya ca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ |
tāni ratnāni citrāṇi rāmāya samupāharan

प्रतिगृह्य च तत्सर्वं रामः प्रीतिसमन्वितः ।
सुग्रीवाय ददौ राज्ञे महात्मा कृतकर्मणे

pratigṛhya ca tatsarvaṃ rāmaḥ prītisamanvitaḥ |
sugrīvāya dadau rājñe mahātmā kṛtakarmaṇe

बिभीषणाय च ददौ तथान्येभ्यो ऽपि राघवः ।
राक्षसेभ्यः कपिभ्यश्च यैर्वृतो जयमाप्तवान्

bibhīṣaṇāya ca dadau tathānyebhyo 'pi rāghavaḥ |
rākṣasebhyaḥ kapibhyaśca yairvṛto jayamāptavān

ते सर्वे रामदत्तानि रत्नानि कपिराक्षसाः ।
शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः

te sarve rāmadattāni ratnāni kapirākṣasāḥ |
śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ

हनूमन्तं च नृपतिरिक्ष्वाकूणां महारथः ।
अङ्गदं च महाबाहुमङ्कमारोप्य वीर्यवान्

hanūmantaṃ ca nṛpatirikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |
aṅgadaṃ ca mahābāhumaṅkamāropya vīryavān

रामः कमलपत्राक्षः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
अङ्गदस्ते सुपुत्रो ऽयं मन्त्री चाप्यनिलात्मजः

rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sugrīvamidamabravīt |
aṅgadaste suputro 'yaṃ mantrī cāpyanilātmajaḥ

सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ ।
अर्हतो विविधां पूजां त्वत्कृते वै हरीश्वर

sugrīvamantrite yuktau mama cāpi hite ratau |
arhato vividhāṃ pūjāṃ tvatkṛte vai harīśvara

इत्युक्त्वा व्यवमुच्याङ्गाद्भूषणानि महायशाः ।
स बबन्ध महार्हाणि तदाङ्गदहनूमतोः

ityuktvā vyavamucyāṅgādbhūṣaṇāni mahāyaśāḥ |
sa babandha mahārhāṇi tadāṅgadahanūmatoḥ

आभाष्य च महावीर्यान्राघवो यूथपर्षभान् ।
नीलं नलं केसरिणं कुमुदं गन्धमादनम्

ābhāṣya ca mahāvīryānrāghavo yūthaparṣabhān |
nīlaṃ nalaṃ kesariṇaṃ kumudaṃ gandhamādanam

सुषेणं पनसं वीरं मैन्दं द्विविदमेव च ।
जाम्बवन्तं गवाक्षं च विनतं धूम्रमेव च

suṣeṇaṃ panasaṃ vīraṃ maindaṃ dvividameva ca |
jāmbavantaṃ gavākṣaṃ ca vinataṃ dhūmrameva ca

वलीमुखं प्रजङ्घं च सन्नादं च महाबलम् ।
दरीमुखं दधिमुखमिन्द्रजानुं च यूथपम्

valīmukhaṃ prajaṅghaṃ ca sannādaṃ ca mahābalam |
darīmukhaṃ dadhimukhamindrajānuṃ ca yūthapam

मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राभ्यामापिबन्निव ।
सुहृदो मे भवन्तश्च शरीरं भ्रातरस्तथा

madhuraṃ ślakṣṇayā vācā netrābhyāmāpibanniva |
suhṛdo me bhavantaśca śarīraṃ bhrātarastathā

युष्माभिरुद्धृतश्चाहं व्यसनात्काननौकसः ।
धन्यो राजा च सुग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः

yuṣmābhiruddhṛtaścāhaṃ vyasanātkānanaukasaḥ |
dhanyo rājā ca sugrīvo bhavadbhiḥ suhṛdāṃ varaiḥ

एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यो भूषणानि यथार्हतः ।
वज्राणि च महार्हाणि सस्वजे च नरर्षभः

evamuktvā dadau tebhyo bhūṣaṇāni yathārhataḥ |
vajrāṇi ca mahārhāṇi sasvaje ca nararṣabhaḥ

ते पिबन्तः सुगन्धीनि मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मांसानि च सुमृष्टानि मूलानि च फलानि च

te pibantaḥ sugandhīni madhūni madhupiṅgalāḥ |
māṃsāni ca sumṛṣṭāni mūlāni ca phalāni ca

एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो ययौ तदा ।
मुहूर्तमिव ते सर्वे रामभक्त्या च मेनिरे

evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro yayau tadā |
muhūrtamiva te sarve rāmabhaktyā ca menire

रामो ऽपि रेमे तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः ।
राक्षसैश्च महावीर्यैर्ऋक्षैश्चैव महाबलैः

rāmo 'pi reme taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
rākṣasaiśca mahāvīryairṛkṣaiścaiva mahābalaiḥ

एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शिशिरः सुखम् ।
वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः

evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śiśiraḥ sukham |
vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ

इक्ष्वाकुनगरे रम्ये परां प्रीतिमुपासताम् ।
रामस्य प्रीतिकरणैः कालस्तेषां सुखं ययौ

ikṣvākunagare ramye parāṃ prītimupāsatām |
rāmasya prītikaraṇaiḥ kālasteṣāṃ sukhaṃ yayau