सर्ग 38: जनक, युधाजित् और राजाओं की विदाई

एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः ।
प्रशासत्सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च

evamāste mahābāhurahanyahani rāghavaḥ |
praśāsatsarvakāryāṇi paurajānapadeṣu ca

ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

tataḥ katipayāhaḥsu vaidehaṃ mithilādhipam |
rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha

भवान्हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम् ।
भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया

bhavānhi gatiravyagrā bhavatā pālitā vayam |
bhavatastejasogreṇa rāvaṇo nihato mayā

इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः ।
अतुलाः प्रीतयो राजन्सम्बन्धकपुरोगमाः

ikṣvākūṇāṃ ca sarveṣāṃ maithilānāṃ ca sarvaśaḥ |
atulāḥ prītayo rājansambandhakapurogamāḥ

तद्भवान्स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव ।
भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतस्ते ऽनुयास्यति

tadbhavānsvapuraṃ yātu ratnānyādāya pārthiva |
bharataśca sahāyārthaṃ pṛṣṭhataste 'nuyāsyati

स तथेति नृपः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
प्रीतो ऽस्मि भवतो राजन्दर्शनेन नयेन च

sa tatheti nṛpaḥ kṛtvā rāghavaṃ vākyamabravīt |
prīto 'smi bhavato rājandarśanena nayena ca

यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं सञ्चितानि वै ।
दुहित्रे तानि वै राजन्सर्वाण्येव ददामि च

yānyetāni tu ratnāni madarthaṃ sañcitāni vai |
duhitre tāni vai rājansarvāṇyeva dadāmi ca

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः ।
प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम्

evamuktvā tu kākutsthaṃ janako hṛṣṭamānasaḥ |
prayayau mithilāṃ śrīmāṃstamanujñāya rāghavam

ततः प्रयाते जनके केकयं मातुलं प्रभुः ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

tataḥ prayāte janake kekayaṃ mātulaṃ prabhuḥ |
rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha

इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्ष्मणः ।
आयत्तास्त्वं हि नो राजन्गतिश्च पुरुषर्षभ

idaṃ rājyamahaṃ caiva bharataśca salakṣmaṇaḥ |
āyattāstvaṃ hi no rājangatiśca puruṣarṣabha

राजा हि वृद्धः सन्तापं त्वदर्थमुपयास्यति ।
तस्माद्गमनमद्यैव रोचते तव पार्थिव

rājā hi vṛddhaḥ santāpaṃ tvadarthamupayāsyati |
tasmādgamanamadyaiva rocate tava pārthiva

लक्ष्मणेनानुयात्रेण पृष्ठतो ऽनुगमिष्यते ।
धनमादाय विपुलं रत्नानि विविधानि च

lakṣmaṇenānuyātreṇa pṛṣṭhato 'nugamiṣyate |
dhanamādāya vipulaṃ ratnāni vividhāni ca

युधाजित्तु तथेत्याह गमनं प्रति राघवम् ।
रत्नानि च धनं चैव त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति

yudhājittu tathetyāha gamanaṃ prati rāghavam |
ratnāni ca dhanaṃ caiva tvayyevākṣayyamastviti

प्रदक्षिणं स राजानं कृत्वा केकयवर्धनः ।
रामेण हि कृतः पूर्वमभिवाद्य प्रदक्षिणम्

pradakṣiṇaṃ sa rājānaṃ kṛtvā kekayavardhanaḥ |
rāmeṇa hi kṛtaḥ pūrvamabhivādya pradakṣiṇam

लक्ष्मणेन सहायेन प्रयातः केकयेश्वरः ।
हते ऽसुरे यथा वृत्रे विष्णुना सह वासवः

lakṣmaṇena sahāyena prayātaḥ kekayeśvaraḥ |
hate 'sure yathā vṛtre viṣṇunā saha vāsavaḥ

तं विसृज्य ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् ।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत्

taṃ visṛjya tato rāmo vayasyamakutobhayam |
pratardanaṃ kāśipatiṃ pariṣvajyedamabravīt

दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् ।
उद्योगश्च कृतो राजन्भरतेन त्वया सह

darśitā bhavatā prītirdarśitaṃ sauhṛdaṃ param |
udyogaśca kṛto rājanbharatena tvayā saha

तद्भवानद्य काशेय पुरीं वाराणसीं व्रज ।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्रकाशां सुतोरणाम्

tadbhavānadya kāśeya purīṃ vārāṇasīṃ vraja |
ramaṇīyāṃ tvayā guptāṃ suprakāśāṃ sutoraṇām

एतावदुक्त्वा चोत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् ।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम्

etāvaduktvā cotthāya kākutsthaḥ paramāsanāt |
paryaṣvajata dharmātmā nirantaramurogatam

विसर्जयामास तदा कौसल्यानन्दवर्धनः ।
राघवेणाभ्यनुज्ञातः काशीशो ऽप्यकुतोभयः ।
वाराणसीं ययौ तूर्णं राघवेण विसर्जितः

visarjayāmāsa tadā kausalyānandavardhanaḥ |
rāghaveṇābhyanujñātaḥ kāśīśo 'pyakutobhayaḥ |
vārāṇasīṃ yayau tūrṇaṃ rāghaveṇa visarjitaḥ

विसृज्य तं काशिपतिं त्रिशतं पृथिवीपतीन् ।
प्रहसन्राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम्

visṛjya taṃ kāśipatiṃ triśataṃ pṛthivīpatīn |
prahasanrāghavo vākyamuvāca madhurākṣaram

भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता ।
धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा

bhavatāṃ prītiravyagrā tejasā parirakṣitā |
dharmaśca niyato nityaṃ satyaṃ ca bhavatāṃ sadā

युष्माकं चानुभावेन तेजसा च महात्मनाम् ।
हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधमः

yuṣmākaṃ cānubhāvena tejasā ca mahātmanām |
hato durātmā durbuddhī rāvaṇo rākṣasādhamaḥ

हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः ।
रावणः सगणो युद्धे सपुत्रामात्यबान्धवः

hetumātramahaṃ tatra bhavatāṃ tejasā hataḥ |
rāvaṇaḥ sagaṇo yuddhe saputrāmātyabāndhavaḥ

भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना ।
श्रुत्वा जनकराजस्य काननात्तनयां हृताम्

bhavantaśca samānītā bharatena mahātmanā |
śrutvā janakarājasya kānanāttanayāṃ hṛtām

उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् ।
कालो व्यतीतः सुमहान्गमनं रोचयाम्यतः

udyuktānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ mahātmanām |
kālo vyatītaḥ sumahāngamanaṃ rocayāmyataḥ

प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महता वृताः ।
दिष्ट्यां त्वं विजयी राम स्वराज्ये ऽपि प्रतिष्ठितः

pratyūcustaṃ ca rājāno harṣeṇa mahatā vṛtāḥ |
diṣṭyāṃ tvaṃ vijayī rāma svarājye 'pi pratiṣṭhitaḥ

दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः ।
एष नः परमः काम एषा नः पीतिरुत्तमा

diṣṭyā pratyāhṛtā sītā diṣṭyā śatruḥ parājitaḥ |
eṣa naḥ paramaḥ kāma eṣā naḥ pītiruttamā

यत्त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम्

yattvāṃ vijayinaṃ rāma paśyāmo hataśātravam

एतत्त्वय्युपपन्नं च यदस्मांस्त्वं प्रशंससे ।
प्रशंसार्ह न जानीमः प्रशंसां वक्तुमीदृशीम्

etattvayyupapannaṃ ca yadasmāṃstvaṃ praśaṃsase |
praśaṃsārha na jānīmaḥ praśaṃsāṃ vaktumīdṛśīm

आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ।
वर्तामहे महाबाहो प्रीत्यात्र महता वृताः ।
भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा

āpṛcchāmo gamiṣyāmo hṛdistho naḥ sadā bhavān |
vartāmahe mahābāho prītyātra mahatā vṛtāḥ |
bhavecca te mahārāja prītirasmāsu nityadā

बाढमित्येव राजानो हर्षेण परमान्विताः ।
उचुः प्राञ्जलयः सर्वे राघवं गमनोत्सुकाः

bāḍhamityeva rājāno harṣeṇa paramānvitāḥ |
ucuḥ prāñjalayaḥ sarve rāghavaṃ gamanotsukāḥ

पूजिताश्चैव रामेण जग्मुर्देशान्स्वकान्स्वकान्

pūjitāścaiva rāmeṇa jagmurdeśānsvakānsvakān