सर्ग 20: नारद रावण को यम की ओर भेजते हैं

ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिपुङ्गवम्

tato vitrāsayanmartyānpṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
āsasāda ghane tasminnāradaṃ munipuṅgavam

तस्याभिवादनं कृत्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अब्रवीत्कुशलं पृष्ट्वा हेतुमागमनस्य च

tasyābhivādanaṃ kṛtvā daśagrīvo niśācaraḥ |
abravītkuśalaṃ pṛṣṭvā hetumāgamanasya ca

नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः ।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम्

nāradastu mahātejā devarṣiramitaprabhaḥ |
abravīnmeghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam

राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत ।
प्रीतो ऽस्म्यभिजनोपेतविक्रमैरूर्जितैस्तव

rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta |
prīto 'smyabhijanopetavikramairūrjitaistava

विष्णुना दैत्यघातैश्च गन्धर्वोरगधर्षणैः ।
त्वया समं विमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः

viṣṇunā daityaghātaiśca gandharvoragadharṣaṇaiḥ |
tvayā samaṃ vimardaiśca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ

किंचिद्वक्ष्यामि तावत्ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि ।
श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षससत्तम ।
तन्मे निगदतस्तात समाधिं श्रवणे कुरु

kiṃcidvakṣyāmi tāvatte śrotavyaṃ śroṣyase yadi |
śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasasattama |
tanme nigadatastāta samādhiṃ śravaṇe kuru

किमयं वध्यते तात त्वया ऽवध्येन दैवतैः ।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ्तम ।

kimayaṃ vadhyate tāta tvayā 'vadhyena daivataiḥ |
hata eva hyayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ tama |

देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ।
अवध्येन त्वया लोकः क्लेष्टुं युक्तो न मानुषः

devadānavadaityānāṃ yakṣagandharvarakṣasām |
avadhyena tvayā lokaḥ kleṣṭuṃ yukto na mānuṣaḥ

नित्यं श्रेयसि सम्मूढं महद्भिर्व्यसनैर्वृतम् ।
हन्यात्कस्तादृशं लोकं जराव्याधिशतैर्युतम्

nityaṃ śreyasi sammūḍhaṃ mahadbhirvyasanairvṛtam |
hanyātkastādṛśaṃ lokaṃ jarāvyādhiśatairyutam

तैस्तैरनिष्टोपगमैरजस्रं यत्र कुत्र कः ।
मतिमान्मानुषे लोके युद्धेन प्रणयी भवेत्

taistairaniṣṭopagamairajasraṃ yatra kutra kaḥ |
matimānmānuṣe loke yuddhena praṇayī bhavet

क्षीयमाणं दैवहतं श्रुत्पिपासाजरादिभिः ।
विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा

kṣīyamāṇaṃ daivahataṃ śrutpipāsājarādibhiḥ |
viṣādaśokasammūḍhaṃ lokaṃ tvaṃ kṣapayasva mā

पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वर मानुषम् ।
मूढमेवं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः

paśya tāvanmahābāho rākṣaseśvara mānuṣam |
mūḍhamevaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ

क्वचिद्वादित्रनृत्यादि सेव्यते मुदितैर्जनैः ।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः

kvacidvāditranṛtyādi sevyate muditairjanaiḥ |
rudyate cāparairārtairdhārāśrunayanānanaiḥ

मातापितृसुतस्नेहैर्भार्याबन्धुमनोरमैः ।
मोहितो ऽयं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते

mātāpitṛsutasnehairbhāryābandhumanoramaiḥ |
mohito 'yaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate

अलमेनं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् ।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः

alamenaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam |
jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ

अवश्यमेभिः सर्वैश्च गन्तव्यं यमसादनम् ।
तन्निगृह्णीष्व पौलस्त्य यमं परपुरञ्जय

avaśyamebhiḥ sarvaiśca gantavyaṃ yamasādanam |
tannigṛhṇīṣva paulastya yamaṃ parapurañjaya

तस्मिञ्जिते जितं सर्वं भवत्येव न संशयः ।
एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमानं स्वतेजसा ।
अब्रवीन्नारदं तत्र सम्प्रहस्याभिवाद्य च

tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ |
evamuktastu laṅkeśo dīpyamānaṃ svatejasā |
abravīnnāradaṃ tatra samprahasyābhivādya ca

महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय ।
अहं समुद्यतो गन्तुं विजयार्थं रसातलम्

maharṣe devagandharvavihāra samarapriya |
ahaṃ samudyato gantuṃ vijayārthaṃ rasātalam

ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे ।
समुद्रममृतार्थं च मथिष्यामि रसालयम्

tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgānsurānvaśe |
samudramamṛtārthaṃ ca mathiṣyāmi rasālayam

अथाब्रवीदृशग्रीवं नारदो भगवानृषिः ।
क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वया ह्यन्येन गम्यते

athābravīdṛśagrīvaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
kva khalvidānīṃ mārgeṇa tvayā hyanyena gamyate

अयं खलु सुदुर्गम्यः प्रेतराजपुरं प्रति ।
मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन

ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pretarājapuraṃ prati |
mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana

स तु शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा दशाननः ।
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत्

sa tu śāradameghābhaṃ hāsaṃ muktvā daśānanaḥ |
uvāca kṛtamityeva vacanaṃ cedamabravīt

तस्मादेवमहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः ।
गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः

tasmādevamahaṃ brahman vaivasvatavadhodyataḥ |
gacchāmi dakṣiṇāmāśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ

मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना ।
अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो

mayā hi bhagavankrodhātpratijñātaṃ raṇārthinā |
avajeṣyāmi caturo lokapālāniti prabho

तदिह प्रस्थितो ऽहं वै प्रेतराजपुरं प्रति ।
प्राणिसङ्क्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना

tadiha prasthito 'haṃ vai pretarājapuraṃ prati |
prāṇisaṅkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā

एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च ।
प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः

evamuktvā daśagrīvo muniṃ tamabhivādya ca |
prayayau dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭaḥ saha mantribhiḥ

नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः

nāradastu mahātejā muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
cintayāmāsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ

येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ।
क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम्

yena lokāstrayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ |
kṣīṇe cāyuṣi dharmeṇa sa kālo jeṣyate katham

स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः ।
लब्धसञ्ज्ञा विजेष्यन्ते लोका यस्य महात्मनः

svadattakṛtasākṣī yo dvitīya iva pāvakaḥ |
labdhasañjñā vijeṣyante lokā yasya mahātmanaḥ

यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः ।
तं कथं राक्षसेन्द्रो ऽसौ स्वयमेव गमिष्यति

yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ |
taṃ kathaṃ rākṣasendro 'sau svayameva gamiṣyati

यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा ।
त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते

yo vidhātā ca dhātā ca sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā |
trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ vijayiṣyate

अपरं किन्तु कृत्वायं विधानं संविधास्यति ।
कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम्

aparaṃ kintu kṛtvāyaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati |
kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam

विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम्

vimardaṃ draṣṭumanayoryamarākṣasayoḥ svayam