सर्ग 19: राजा अनरण्य का शाप

अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः ।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः

atha jitvā maruttaṃ sa prayayau rākṣasādhipaḥ |
nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ

समासाद्य तु राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् ।
अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति

samāsādya tu rājendrānmahendravaruṇopamān |
abravīdrākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatāmiti

निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः ।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते

nirjitāḥ smeti vā brūta eṣa me hi suniścayaḥ |
anyathā kurvatāmevaṃ mokṣo naivopapadyate

ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः ।
मन्त्रयित्वा ततो ऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः ।
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः

tatastvabhīravaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaniścayāḥ |
mantrayitvā tato 'nyonyaṃ rājānaḥ sumahābalāḥ |
nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ

दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः ।
एते सर्वे ऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः

duṣyantaḥ suratho gādhirgayo rājā purūravāḥ |
ete sarve 'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ

अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः

athāyodhyāṃ samāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ।
स तं पुरुषशार्दूलं पुरन्दरसमं बले

suguptāmanaraṇyena śakreṇevāmarāvatīm |
sa taṃ puruṣaśārdūlaṃ purandarasamaṃ bale

प्राह राजानमासाद्य युद्धं देहीति रावणः ।
निर्जितो ऽस्मीति वा ब्रूहि त्वमेवं मम शासनम्

prāha rājānamāsādya yuddhaṃ dehīti rāvaṇaḥ |
nirjito 'smīti vā brūhi tvamevaṃ mama śāsanam

अयोध्याधिपतिस्तस्य श्रुत्वा पापात्मनो वचः ।
अनरण्यस्तु सङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत्

ayodhyādhipatistasya śrutvā pāpātmano vacaḥ |
anaraṇyastu saṅkruddho rākṣasendramathābravīt

दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ।
सन्तिष्ठ क्षिप्रमायत्तो भव चैवं भवाम्यहम्

dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā |
santiṣṭha kṣipramāyatto bhava caivaṃ bhavāmyaham

अथ पूर्वं श्रुतार्थेन निर्जितं सुमहद्बलम् ।
निष्क्रामत्तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम्

atha pūrvaṃ śrutārthena nirjitaṃ sumahadbalam |
niṣkrāmattannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam

नागानां दशसाहस्रं वाजिनां नियुतं तथा ।
रथानां बहुसाहस्रं पत्तीनां च नरोत्तम

nāgānāṃ daśasāhasraṃ vājināṃ niyutaṃ tathā |
rathānāṃ bahusāhasraṃ pattīnāṃ ca narottama

महीं सञ्छाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं रणे ।
ततः प्रवृत्तं सुमहद्युद्धं युद्धविशारद

mahīṃ sañchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ raṇe |
tataḥ pravṛttaṃ sumahadyuddhaṃ yuddhaviśārada

अनरण्यस्य नृपते राक्षसेन्द्रस्य चाद्भुतम् ।
तद्रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः

anaraṇyasya nṛpate rākṣasendrasya cādbhutam |
tadrāvaṇabalaṃ prāpya balaṃ tasya mahīpateḥ

प्राणश्यत तदा सर्वं हव्यं हुतमिवानले ।
युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम्

prāṇaśyata tadā sarvaṃ havyaṃ hutamivānale |
yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ kṛtvā vikramamuttamam

प्रज्वलन्तं तमासाद्य क्षिप्रमेवावशेषितम् ।
प्राविशत्सङ्कुलं तत्र शलभा इव पावकम् ।
नश्यति स्म बलं तत्र हव्यं हुतमिवानले

prajvalantaṃ tamāsādya kṣipramevāvaśeṣitam |
prāviśatsaṅkulaṃ tatra śalabhā iva pāvakam |
naśyati sma balaṃ tatra havyaṃ hutamivānale

सो ऽपश्यत्तन्नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महाबलम् ।
महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा

so 'paśyattannarendrastu naśyamānaṃ mahābalam |
mahārṇavaṃ samāsādya vanāpagaśataṃ yathā

ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन्स्वयम् ।
आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्च्छितः

tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanurvisphārayansvayam |
āsasāda narendrastaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrcchitaḥ

अनरण्येन ते ऽमात्या मारीचशुकसारणाः ।
प्रहस्तसहिता भग्ना व्यद्रवन्त मृगा इव

anaraṇyena te 'mātyā mārīcaśukasāraṇāḥ |
prahastasahitā bhagnā vyadravanta mṛgā iva

ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि ।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः

tato bāṇaśatānyaṣṭau pātayāmāsa mūrdhani |
tasya rākṣasarājasya ikṣvākukulanandanaḥ

तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् ।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो गिरिमूर्धनि

tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kvacit |
vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo girimūrdhani

ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा ।
तलेनाभिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह

tato rākṣasarājena kruddhena nṛpatistadā |
talenābhihato mūrdhni sa rathānnipapāta ha

स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः ।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो यथा

sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ |
vajradagdha ivāraṇye sālo nipatito yathā

तं प्रहस्याब्रवीद्द्रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् ।
किमिदानीं फलं प्राप्तं त्वया मां प्रति युद्ध्यता

taṃ prahasyābravīddrakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim |
kimidānīṃ phalaṃ prāptaṃ tvayā māṃ prati yuddhyatā

त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम

trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa |
śaṅke prasakto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama

तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं शक्यमिह कर्तुं वै कालो हि दुरतिक्रमः

tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsurvākyamabravīt |
kiṃ śakyamiha kartuṃ vai kālo hi duratikramaḥ

नह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना ।
कालेनैव विपन्नो ऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान्

nahyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā |
kālenaiva vipanno 'haṃ hetubhūtastu me bhavān

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये ।
नह्यहं विमुखी रक्षो युध्यमानस्त्वया हतः

kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye |
nahyahaṃ vimukhī rakṣo yudhyamānastvayā hataḥ

इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस ।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ॥
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक्तदा सत्यं वचो ऽस्तु मे

ikṣvākuparibhāvitvādvaco vakṣyāmi rākṣasa |
yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi me sukṛtaṃ tapaḥ ||
yadi guptāḥ prajāḥ samyaktadā satyaṃ vaco 'stu me

उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
रामो दाशरथिर्नाम यस्ते प्राणान्हरिष्यति

utpatsyate kule hyasminnikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
rāmo dāśarathirnāma yaste prāṇānhariṣyati

ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः ।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता

tato jaladharodagrastāḍito devadundubhiḥ |
tasminnudāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā

ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् ।
स्वर्गते च नृपे तस्मिन्राक्षसः सो ऽपसर्पत

tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam |
svargate ca nṛpe tasminrākṣasaḥ so 'pasarpata