सर्ग 21: रावण यमलोक पर धावा बोलता है

एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति

evaṃ sañcintya viprendo jagāma laghuvikramaḥ |
ākhyātuṃ tadyathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati

अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम्

apaśyatsa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam |
vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः

sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |
abravītsukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ

कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित

kaccitkṣemaṃ tu devarṣe kacciddharmo na naśyati |
kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita

अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम्

abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām

एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम्

eṣa nāmno daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ |
upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam

एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति

etena kāraṇenāhaṃ tvarito hyāgataḥ prabho |
daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu bhaviṣyati

एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः

etasminnantare durādaṃśumantamivoditam |
dadṛśurdīptamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत

taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ |
kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ so 'bhyavartata

सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम्

so 'paśyatsa mahābāhurdaśagrīvastatastataḥ |
prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam

अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः

apaśyatsainikāṃścāsya yamasyānucaraiḥ saha |
yamasya puruṣairugrairghorarūpairbhayānakaiḥ

ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान्

dadarśa vadhyamānāṃśca kliśyamānāṃśca dehinaḥ |
krośataśca mahānādaṃ tīvraniṣṭanatatparān

कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः

kṛmibhirbhakṣyamāṇāṃśca sārameyaiśca dāruṇaiḥ

क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ।
सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम्

kṣotrāyāsakarā vāco vadataśca bhayāvahāḥ |
santāryamāṇānvaitaraṇīṃ bahuśaḥ śoṇitodakām

वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः ।
असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान्

vālukāsu ca taptāsu tapyamānānmuhūrmuhuḥ |
asipatravane caiva bhidyamānānadhārmikān

रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ।
पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि

raurave kṣāranadyāṃ ca kṣuradhārāsu caiva hi |
pānīyaṃ yācamānāṃśca tṛṣitānkṣudhitānapi

शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् ।
मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः

śavabhūtānkṛśāndīnānvivarṇānmuktamūrdhajān |
malapaṅkadharāndīnānrūkṣāṃśca paridhāvataḥ

ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः ।
कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः

dadarśa rāvaṇo mārge śataśo 'tha sahasraśaḥ |
kāṃścicca gṛhamukhyeṣu gītavāditraniḥsvanaiḥ |
pramodamānānadrākṣīdrāvaṇaḥ sukṛtaiḥ svakaiḥ

गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः

gaurasaṃ gopradātāro hyannaṃ caivānnadāyinaḥ |
gṛhāṃśca gṛhadātāraḥ svakarmaphalamaśnataḥ

सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान्

suvarṇamaṇimuktābhiḥ pramadābhiralaṅkṛtān

धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा ।
ददर्श सुमहाबाहू रावणो राक्षसाधिपः

dhārmikānaparāṃstatra dīpyamānānsvatejasā |
dadarśa sumahābāhū rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली

tatastānbhidyamānāṃśca karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ |
rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī

प्राणिनो मोचितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ।
सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम्

prāṇino mocitāstena daśagrīveṇa rakṣasā |
sukhamāpurmuhūrtaṃ te hyatarkitamacintitam

प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ।
प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन्

preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena mahīyasā |
pretagopāḥ susaṅkruddhā rākṣasendramabhidravan

ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ।
धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम्

tato halahalāśabdaḥ sarvadigbhyaḥ samutthitaḥ |
dharmarājasya yodhānāṃ śūrāṇāṃ sampradhāvatām

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ।
पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः

te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmusalaiḥ śaktitomaraiḥ |
puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ

तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च ।
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव

tasyāsanāni prāsādānvedikāstoraṇāni ca |
puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva

देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा

devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |
bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā

असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः ।
शूराणामग्रयातऽणां सहस्राणि शतानि च

asaṅkhyā sumahatyāsīttasya senā mahātmanaḥ |
śūrāṇāmagrayāta'ṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca

ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ।
ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः

tato vṛkṣaiśca śailaiśca prāsādānāṃ śataistathā |
tataste sacivāstasya yathākāmaṃ yathābalam |
ayudhyanta mahāvīrāḥ sa ca rājā daśānanaḥ

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत्

te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |
amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat

अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः

anyonyaṃ te mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairbhṛśam |
yamasya ca mahābāho rāvaṇasya ca mantriṇaḥ

अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम्

amātyāṃstāṃstu santyajya yamayodhā mahābalāḥ |
tameva cābhyadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |
phullāśoka ivābhāti puṣpake rākṣasādhipaḥ

स तु शूलगदापासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली

sa tu śūlagadāpāsāñchaktitomarasāyakān |
musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī

तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले

tarūṇāṃ ca śilānāṃ ca śastrāṇāṃ cātidāruṇam |
yamasainyeṣu tadvarṣaṃ papāta dharaṇītale

तांस्तु सर्वान्विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः

tāṃstu sarvānvinirbhidya tadastramapahatya ca |
jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasraśaḥ

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मोघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन्

parivārya ca taṃ sarve śailaṃ moghotkarā iva |
bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamapothayan

विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत

vimuktakavacaḥ kruddhaḥ siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |
tataḥ sa puṣpakaṃ tyaktvā pṛthivyāmavatiṣṭhata

ततः स कार्मुकी वाणी समरे चाभिवर्तत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः

tataḥ sa kārmukī vāṇī samare cābhivartata |
labdhasañjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं विचकर्ष स

tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ sandhāya kārmuke |
tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vicakarṣa sa

आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा

ākarṇātsa vikṛṣyātha cāpamindrārirāhave |
mumoca taṃ śaraṃ kruddhastripure śaṅkaro yathā

तस्य रूपं शरस्यासीत्विधूमज्वालमण्डलम् ।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः

tasya rūpaṃ śarasyāsītvidhūmajvālamaṇḍalam |
vanaṃ dahiṣyato gharme dāvāgneriva mūrcchataḥ

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति

jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe |
mukto gulmāndrumāṃścāpi bhasma kṛtvā pradhāvati

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव

te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |
raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva

ततस्तु सिचवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम्

tatastu sicavaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |
nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm