सर्ग 18: मरुत्त का यज्ञ और देवताओं के छद्मरूप

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम्

praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ |
puṣpakaṃ tu samāruhya paricakrāma medinīm

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः

tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ |
uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rāvaṇaḥ

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्देवगणैर्वृतः

saṃvarto nāma brahmarṣiḥ sākṣādbhrātā bṛhaspateḥ |
yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairdevagaṇairvṛtaḥ

दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तिर्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य दर्शनभीरवः

dṛṣṭvā devāstu tadrakṣo varadānena durjayam |
tiryagyoniṃ samāviṣṭāstasya darśanabhīravaḥ

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणो ऽभवत्

indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ |
kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃsaśca varuṇo 'bhavat

अन्येष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन ।
रावणः प्राविशद्यज्ञं सारमेय इवाशुचिः

anyeṣvapi gateṣvevaṃ deveṣvariniṣūdana |
rāvaṇaḥ prāviśadyajñaṃ sārameya ivāśuciḥ

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितो ऽस्मीति वा वद

taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
prāha yuddhaṃ prayaccheti nirjito 'smīti vā vada

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अपहासं ततो मुक्त्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्

tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam |
apahāsaṃ tato muktvā rāvaṇo vākyamabravīt

अकुतूहलभावेन प्रीतो ऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम्

akutūhalabhāvena prīto 'smi tava pārthiva |
dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam

त्रिषु लोकेषु को ऽन्यो ऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ।
ततो मरुत्तः स नृपस्तं रावणमथाब्रवीत्

triṣu lokeṣu ko 'nyo 'sti yo na jānāti me balam |
bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam |
tato maruttaḥ sa nṛpastaṃ rāvaṇamathābravīt

धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ।
न त्वया सदृशः श्लाध्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ |
na tvayā sadṛśaḥ ślādhyastriṣu lokeṣu vidyate

नाधर्मसहितं श्लाध्यं तल्लोकं प्रतिसंहितम् ।
कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघ्यसे भ्रातृनिर्जयात्

nādharmasahitaṃ ślādhyaṃ tallokaṃ pratisaṃhitam |
karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghyase bhrātṛnirjayāt

क त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् ।
श्रूतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम्

ka tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavānvaram |
śrūtapūrvaṃ hi na mayā bhāṣase yādṛśaṃ svayam

तिष्ठेदानीं न मे जीवन्प्रतियास्यसि दुर्मते ।
अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम्

tiṣṭhedānīṃ na me jīvanpratiyāsyasi durmate |
adya tvāṃ niśitairbāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः ।
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत्

tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca narādhipaḥ |
raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot

सो ऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ।
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः

so 'bravītsnehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ |
śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ samprahāro na te kṣamaḥ

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत्

māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet

दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः ।
संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः

dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krodhitvaṃ dīkṣite kutaḥ |
saṃśayaśca jaye nityaṃ rākṣasaśca sudurjayaḥ

स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत्

sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho 'bhavat

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान्

tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ |
rāvaṇo jayatītyuccairharṣānnādaṃ vimuktavān

तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम्

tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān |
vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ samprayayau mahīm

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन्

rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ |
tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvāni cābruvan

हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम्

harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam |
prīto 'smi tava dharmajña bhujaṅgāddhi na te bhayam

इदं नेत्रसहस्रं तु यत्त्वद्बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम् ।
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः

idaṃ netrasahasraṃ tu yattvadbarhe bhaviṣyati |
varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇām |
evamindro varaṃ prādānmayūrasya sureśvaraḥ

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे ऽपि बर्हिणः

nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa |
surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve 'pi barhiṇaḥ

धर्मराजो ऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु

dharmarājo 'bravīdrāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam |
pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya vacanaṃ śṛṇu

यथान्ये विविधै रोगै; पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः

yathānye vividhai rogai; pīḍyante prāṇino mayā |
te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहङ्गम ।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि

mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṅgama |
yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi

एते मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुद्भयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः

ete madviṣayasthā vai mānavāḥ kṣudbhayārditāḥ |
tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविहारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर

varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavihāriṇam |
śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara

वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसन्निभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः

varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasannibhaḥ |
bhaviṣyati tavodagraḥ śuddhaphenasamaprabhaḥ

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम्

maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi |
prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam

हंसानां हि पुरा राम नीलवर्णः सपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः

haṃsānāṃ hi purā rāma nīlavarṇaḥ sapāṇḍuraḥ |
pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ

अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम्

athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam |
hairaṇyaṃ samprayacchāmi varṇaṃ prītastavāpyaham

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति

sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam |
eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ताः सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः

evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ |
nivṛttāḥ saha rājñā te punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ