सर्ग 14: कैलास पर रावण यक्षों को हराता है

ततस्तु सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोद्धतैः ।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः

tatastu sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhirnityaṃ baloddhataiḥ |
mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ

धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना ।
वृतः संप्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव

dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā |
vṛtaḥ saṃprayayau śrīmānkrodhāllokāndahanniva

पुराणि स नदीः शैलान्वनान्युपवनानि च ।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत्

purāṇi sa nadīḥ śailānvanānyupavanāni ca |
atikramya muhūrtena kailāsaṃ girimāgamat

सन्निविष्टं गिरौ तस्मिन्राक्षसेन्द्रं निशम्य तु ।
युद्धे ऽत्यर्थकृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणम्

sanniviṣṭaṃ girau tasminrākṣasendraṃ niśamya tu |
yuddhe 'tyarthakṛtotsāhaṃ durātmānaṃ samantriṇam

यक्षा न शेकुः संस्थातुं प्रमुखे तस्य रक्षसः ।
राज्ञो भ्रातेति विज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः

yakṣā na śekuḥ saṃsthātuṃ pramukhe tasya rakṣasaḥ |
rājño bhrāteti vijñāya gatā yatra dhaneśvaraḥ

ते गत्वा सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य चिकीर्षितम् ।
अनुज्ञाता ययुर्हष्टा युद्धाय धनदेन ते

te gatvā sarvamācakhyurbhrātustasya cikīrṣitam |
anujñātā yayurhaṣṭā yuddhāya dhanadena te

ततो बलानां सङ्क्षोभो व्यवर्धत महोदधेः ।
तस्य नैर्ऋतराजस्य शैलं सञ्चालयन्निव

tato balānāṃ saṅkṣobho vyavardhata mahodadheḥ |
tasya nairṛtarājasya śailaṃ sañcālayanniva

ततो युद्धं समभवद्यक्षराक्षससङ्कुलम् ।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवा राक्षसस्य ते

tato yuddhaṃ samabhavadyakṣarākṣasasaṅkulam |
vyathitāścābhavaṃstatra sacivā rākṣasasya te

स दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः ।
हर्षनादान्बहून्कृत्वा स क्रोधादभ्यधावत

sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ |
harṣanādānbahūnkṛtvā sa krodhādabhyadhāvata

ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमाः ।
तेषां सहस्रमेकैकं यक्षाणां समयोधयन्

ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramāḥ |
teṣāṃ sahasramekaikaṃ yakṣāṇāṃ samayodhayan

ततो गदाभिर्मुसलैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
हन्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत

tato gadābhirmusalairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
hanyamāno daśagrīvastatsainyaṃ samagāhata

स निरुच्छ्वासवत्तत्र वध्यमानो दशाननः ।
वर्षद्भिरिव जीमूतैर्धाराभिरवरुध्यत

sa nirucchvāsavattatra vadhyamāno daśānanaḥ |
varṣadbhiriva jīmūtairdhārābhiravarudhyata

न चकार व्यथां चैव यक्षशस्त्रैः समाहतः ।
महीधर इवाम्भोदैर्धाराशतसमुक्षितः

na cakāra vyathāṃ caiva yakṣaśastraiḥ samāhataḥ |
mahīdhara ivāmbhodairdhārāśatasamukṣitaḥ

स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् ।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन्यक्षान्यमक्षयम्

sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām |
praviveśa tataḥ sainyaṃ nayanyakṣānyamakṣayam

स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनमिवाकुलम् ।
वातेनाग्निरिवायत्तो यक्षसैन्यं ददाह तत्

sa kakṣamiva vistīrṇaṃ śuṣkendhanamivākulam |
vātenāgnirivāyatto yakṣasainyaṃ dadāha tat

तैस्तु तत्र महामात्यैर्महोदरशुकादिभिः ।
अल्पावशेषास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः

taistu tatra mahāmātyairmahodaraśukādibhiḥ |
alpāvaśeṣāste yakṣāḥ kṛtā vātairivāmbudāḥ

केचित्समाहता भग्नाः पतिताः समरक्षितौ ।
ओष्ठांश्च दशनैस्तीक्ष्णैरदशन्कुपिता रणे

kecitsamāhatā bhagnāḥ patitāḥ samarakṣitau |
oṣṭhāṃśca daśanaistīkṣṇairadaśankupitā raṇe

श्रान्ताश्चान्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे ।
सीदन्ति च तदा यक्षाः कूला इव जलेन ह

śrāntāścānyonyamāliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire |
sīdanti ca tadā yakṣāḥ kūlā iva jalena ha

हतानां गच्छतां स्वर्गं युध्यतां पृथिवीतले ।
प्रेक्षतामृषिसङ्घानां न बभूवान्तरं दिवि

hatānāṃ gacchatāṃ svargaṃ yudhyatāṃ pṛthivītale |
prekṣatāmṛṣisaṅghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi

भग्नांस्तु तान्समालक्ष्य यक्षेन्द्रांस्तु महाबलान् ।
धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान्

bhagnāṃstu tānsamālakṣya yakṣendrāṃstu mahābalān |
dhanādhyakṣo mahābāhuḥ preṣayāmāsa yakṣakān

एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः ।
प्रेषितो न्यपतद्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः

etasminnantare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ |
preṣito nyapatadyakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ

तेन चक्रेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः ।
पतितो भूतले शैलात्क्षीणपुण्य इव ग्रहः

tena cakreṇa mārīco viṣṇuneva raṇe hataḥ |
patito bhūtale śailātkṣīṇapuṇya iva grahaḥ

ससञ्ज्ञस्तु मुहूर्तेन स विश्रम्य निशाचरः ।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे

sasañjñastu muhūrtena sa viśramya niśācaraḥ |
taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैडूर्यरजसोक्षितम् ।
मर्यादां प्रतिहाराणां तोरणान्तरमाविशत्

tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaiḍūryarajasokṣitam |
maryādāṃ pratihārāṇāṃ toraṇāntaramāviśat

तं तु राजन्दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् ।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत्

taṃ tu rājandaśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram |
sūryabhānuriti khyāto dvārapālo nyavārayat

स वार्यमाणो यक्षेण प्रविवेश निशाचरः ।
यदा तु वारितो राम न व्यतिष्ठत्स राक्षसः

sa vāryamāṇo yakṣeṇa praviveśa niśācaraḥ |
yadā tu vārito rāma na vyatiṣṭhatsa rākṣasaḥ

ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः ।
रुधिरं प्रस्रवन्भाति शैलो धातुस्रवैरिव

tatastoraṇamutpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ |
rudhiraṃ prasravanbhāti śailo dhātusravairiva

स शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः ।
जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात्स्वयम्भुवः

sa śailaśikharābheṇa toraṇena samāhataḥ |
jagāma na kṣatiṃ vīro varadānātsvayambhuvaḥ

तेनैव तोरणेनाथ यक्षस्तेनाभिताडितः ।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्मीकृततनुस्तदा

tenaiva toraṇenātha yakṣastenābhitāḍitaḥ |
nādṛśyata tadā yakṣo bhasmīkṛtatanustadā

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्ट्वा रक्षःपराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ।
त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा

tataḥ pradudruvuḥ sarve dṛṣṭvā rakṣaḥparākramam |
tato nadīrguhāścaiva viviśurbhayapīḍitāḥ |
tyaktapraharaṇāḥ śrāntā vivarṇavadanāstadā