सर्ग 13: कुबेर का संदेश और दूत का वध

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी

atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit |
nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम्

tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīdvacaḥ |
nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम्

viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat |
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam

दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम्

darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire |
sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam

वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम्

vaiḍūryakṛtasopānaṃ kiṅkiṇījālakaṃ tathā |
dāntatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam

मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः ।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव

manoharaṃ sarvasukhaṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ |
sarvatra sukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते

tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
bahūnyabdasahasrāṇi śayāno na prabuddhyate

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः

nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ |
devarṣiyakṣagandharvānsañjaghne hi niraṅkuśaḥ

उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः

udyānāni ca citrāṇi nandanādīni yāni ca |
tāni gatvā susaṅakruddho bhinatti sma daśānanaḥ

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् ।
नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः

nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan |
nagānvrajra ivotsṛṣṭo vidhvaṃsayati rākṣasaḥ

तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः

tathāvṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ |
kulānurūpaṃ dharmajño vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम्

saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśravaṇastadā |
laṅkāṃ sampreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति

sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam |
mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम्

pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnāṃ ca bibhīṣaṇaḥ |
sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत

sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
jayeti vācā sampūjya tūṣṇīṃ samabhivartata

तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत्

taṃ tatrottamaparyaṅke varāstaraṇaśobhite |
upaviṣṭaṃ daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च

rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt |
ubhayoḥ sadṛśaṃ vīra vṛttasya ca kulasya ca

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते

sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṅgrahaḥ |
sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः

dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ |
devatānāṃ samudyogastvatto rājanmama śrutaḥ

निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप ।
अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः

nirākṛtaśca bahuśastvayā 'haṃ rākṣasādhipa |
aparāddhā hi bālyācca ramaṇīyāḥ svabāndhavāḥ

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः

ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum |
raudraṃ vrattaṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम्

tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyā mayā prabhuḥ |
savyaṃ cakṣurmayā daivāttatra devyāṃ nipātitam

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति

kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā |
rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā rudrāṇī tatra tiṣṭhati

देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम्

devyā divyaprabhāveṇa dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam |
reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgulatvamupāgatam

ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम्

tato 'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam |
tūṣṇīṃ varṣaśatānyaṣṭau samādhāraṃ mahāvratam

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः

samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ |
prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ

पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ।
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत

paiṅgalyaṃ yadavāptaṃ hi devyā rūpanirīkṣaṇāt |
prīto 'smi tava dharmajña tapasā nena suvrata

मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ।
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम्

mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa |
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścarevratamīdṛśam

व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा ।
तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर

vrataṃ suniścayaṃ hyetanmayā hyutpāditaṃ purā |
tatsakhitvaṃ mayā saumya rocayasva dhaneśvara

तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ ।
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम्

tapasā nirjitaścaiva sakhā bhava mamānagha |
devyā dagdhaṃ prabhāveṇa yacca savyaṃ tavekṣaṇam

एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात्

ekākṣipiṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam |
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṅkarāt

आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः

āgatya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ।
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव

tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇāt |
cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṅghaiḥ suraistava

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः ।
हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह

evamukto daśagrīvaḥ kruddhasaṃraktalocanaḥ |
hastau dantāṃśca sampīḍya vākyametaduvāca ha

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे ।
नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः

vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yasya prabhāṣase |
naitattvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi coditaḥ

हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ।
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल

hitaṃ naiṣa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ |
maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayate kila

न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया ।
यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम्

na cedaṃ kṣamaṇīyaṃ me yadetadbhāṣitaṃ tvayā |
yadetāvanmayā kālaṃ dūta tasya tu marṣitam

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते ।
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः

na hantavyo gururjyeṣṭho mayā 'yamiti manyate |
tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः

trīm̐llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ

एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्

etanmuhūrtamevāhaṃ tasyaikasya tu vai kṛte |
caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम्

evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān |
dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām

एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः

evaṃ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ |
trailokyavijayākāṅkṣī yayau yatra dhaneśvaraḥ