सर्ग 12: रावण-मंदोदरी विवाह, मेघनाद का जन्म

राक्षसेन्द्रो ऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ।
ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत्

rākṣasendro 'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |
tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat

स्वसारं कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् ।
ददौ शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः

svasāraṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm |
dadau śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ

अथ दत्त्वा स्वयं रक्षो मृगयामटते स्म तत् ।
तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम्

atha dattvā svayaṃ rakṣo mṛgayāmaṭate sma tat |
tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam

कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अपृच्छत्को भवानेको निर्मनुष्यमृगे वने ।
अनया मृगशावाक्ष्या किमर्थं सह तिष्ठसि

kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ |
apṛcchatko bhavāneko nirmanuṣyamṛge vane |
anayā mṛgaśāvākṣyā kimarthaṃ saha tiṣṭhasi

मयस्तथाब्रवीद्राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं मम

mayastathābravīdrāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama

हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया ।
दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः

hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā |
daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ

तस्यां सक्तमनास्तात पञ्चवर्षशतान्यहम् ।
सा च दैवतकार्येण त्रयोदश समा गताः

tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham |
sā ca daivatakāryeṇa trayodaśa samā gatāḥ

वर्षं चतुर्दशं चैव ततो हेममयं पुरम् ।
वज्रवैडूर्यचित्रं च मायया निर्मितं मया

varṣaṃ caturdaśaṃ caiva tato hemamayaṃ puram |
vajravaiḍūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ mayā

तत्राहमवसं दीनस्तया हीनः सुदुःखितः

tatrāhamavasaṃ dīnastayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ

तस्मात्पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः ।
इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता

tasmātpurādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ |
iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā

भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तो ऽस्मि मार्गितुम् ।
कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्

bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto 'smi mārgitum |
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām

कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ।
पुत्रद्वयं ममाप्यस्यां भार्यायां सम्बभूव ह

kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati |
putradvayaṃ mamāpyasyāṃ bhāryāyāṃ sambabhūva ha

मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरः ।
एवं ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः

māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaraḥ |
evaṃ te sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ

त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति ।
एवमुक्तस्तु तद्रक्षो विनीतमिदमब्रवीत्

tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti |
evamuktastu tadrakṣo vinītamidamabravīt

अहं पौलस्त्यतनयो दशग्रीवश्च नामतः ।
मुनेर्विश्रवसो यस्तु तृतीयो ब्रह्मणो ऽभवत्

ahaṃ paulastyatanayo daśagrīvaśca nāmataḥ |
munerviśravaso yastu tṛtīyo brahmaṇo 'bhavat

एवमुक्तस्तदा राम राक्षसेन्द्रेण दानवः ।
महर्षेस्तनयं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः ।
दातुं दुहितरं तस्मै रोचयामास यत्र वै

evamuktastadā rāma rākṣasendreṇa dānavaḥ |
maharṣestanayaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ |
dātuṃ duhitaraṃ tasmai rocayāmāsa yatra vai

करेण तु करं तस्या ग्राहयित्वा मयस्तदा ।
प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः

kareṇa tu karaṃ tasyā grāhayitvā mayastadā |
prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ

इयं ममात्मजा राजन्हेमया ऽप्सरसा धृता ।
कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम्

iyaṃ mamātmajā rājanhemayā 'psarasā dhṛtā |
kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām

बाढमित्येव तं राम दशग्रीवो ऽभ्यभाषत ।
प्रज्चाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत्पाणिसङ्ग्रहम्

bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo 'bhyabhāṣata |
prajcālya tatra caivāgnimakarotpāṇisaṅgraham

स हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात् ।
विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम्

sa hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt |
viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam

अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् ।
परेण तपसा लब्धां जघ्निवाँल्लक्ष्मणं यया

amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām |
pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivām̐llakṣmaṇaṃ yayā

एवं सीकृतदारो वै लङ्काया ईश्वरः प्रभुः ।
गत्वा तु नगरीं भार्ये भ्रातृभ्यां समुपाहरत्

evaṃ sīkṛtadāro vai laṅkāyā īśvaraḥ prabhuḥ |
gatvā tu nagarīṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samupāharat

वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः ।
तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समकल्पयत्

vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ |
tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samakalpayat

गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः ।
सरमां नाम धर्मज्ञां लेभे भार्यां विभीषणः

gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ |
saramāṃ nāma dharmajñāṃ lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ

तीरे तु सरसो वै तु सञ्जज्ञे मानसस्य हि ।
सरस्तदा मानसं तु ववृधे जलदागमे

tīre tu saraso vai tu sañjajñe mānasasya hi |
sarastadā mānasaṃ tu vavṛdhe jaladāgame

मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहेनाक्रन्दितं वचः ।
सरो मा वर्धयस्वेति ततः सा सरमा ऽभवत्

mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehenākranditaṃ vacaḥ |
saro mā vardhayasveti tataḥ sā saramā 'bhavat

एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः ।
स्वां स्वां भार्यामुपागम्य गन्धर्वा इव नन्दने

evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ |
svāṃ svāṃ bhāryāmupāgamya gandharvā iva nandane

ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमजीजनत् ।
स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते

tato mandodarī putraṃ meghanādamajījanat |
sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate

जातमात्रेण हि पुरा तेन रावणसूनुना ।
रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः

jātamātreṇa hi purā tena rāvaṇasūnunā |
rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ

जडीकृता च सा लङ्का तस्य नादेन राघव ।
पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम्

jaḍīkṛtā ca sā laṅkā tasya nādena rāghava |
pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam

सो ऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे ।
रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः

so 'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe |
rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ

मातापित्रोर्महाहर्षं जनयन्रावणात्मजः

mātāpitrormahāharṣaṃ janayanrāvaṇātmajaḥ