सर्ग 11: कुबेर लंका रावण को सौंप देते हैं

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान्निशाचरान् ।
उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात्

sumālī varalabdhāṃstu jñātvā caitānniśācarān |
udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।
उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः

mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ |
udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ

सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत्

sumālī sacivaiḥ sārdhaṃ vṛto rākṣasapuṅgavaiḥ |
abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt

दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितो ऽयं मनोरथः ।
यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमुत्तमम्

diṣṭyā te vatsa samprāptaścintito 'yaṃ manorathaḥ |
yastvaṃ tribhuvanaśreṣṭhāllabdhavānvaramuttamam

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यकत्वा याता रसातलम् ।
तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम्

yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyakatvā yātā rasātalam |
tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam

असकृत्तद्भयाद्भीताः परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम्

asakṛttadbhayādbhītāḥ parityajya svamālayam |
vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोचिता ।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता

asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasocitā |
niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā

यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत्

yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha |
tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet

त्वं तु लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।
त्वया राक्षसवंशो ऽयं निमग्नो ऽपि समुद्धृतः ।
सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल

tvaṃ tu laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
tvayā rākṣasavaṃśo 'yaṃ nimagno 'pi samuddhṛtaḥ |
sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala

अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ।
वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम्

athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam |
vitteśo gururasmākaṃ nārhase vaktumīdṛśam

साम्नापि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा ।
किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चकीर्षितम्

sāmnāpi rākṣasendreṇa pratyākhyāto garīyasā |
kiñcinnāha tadā rakṣo jñātvā tasya cakīrṣitam

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः ।
उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः

kasyacittvatha kālasya vasantaṃ rāvaṇaṃ tataḥ |
uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ

प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह स कारणम्

prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sa kāraṇam

दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् ।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम

daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam |
saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते ।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः

aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite hi te |
bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।
दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्कश्यपस्यात्मसम्भवान्

aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaneśvarān |
ditistvajanayatputrānkaśyapasyātmasambhavān

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरीयं सवनार्णवा ।
सपर्वता मही वीर ते ऽभवन्प्रभविष्णवः

daityānāṃ kila dharmajña purīyaṃ savanārṇavā |
saparvatā mahī vīra te 'bhavanprabhaviṣṇavaḥ

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम्

nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।
सुरासुरैराचरितं तत्कुरुष्व वचो मम

naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam |
surāsurairācaritaṃ tatkuruṣva vaco mama

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सो ऽब्रवीत्

evamukto daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so 'bravīt

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः

sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān |
vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम्

trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ |
preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam

प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम् ।
वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः

prahasta śīghraṃ gaccha tvaṃ brūhi nairṛtapuṅgavam |
vacasā mama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ

इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम् ।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ

iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām |
tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha

तद्भवान्यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम ।
कृता भवेन्मम प्रीतिर्धुर्मश्चैवानुपालितः

tadbhavānyadi no hyadya dadyādatulavikrama |
kṛtā bhavenmama prītirdhurmaścaivānupālitaḥ

स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम् ।
अब्रवीत्परमोदारं वित्तपालमिदं वचः

sa tu gatvā purīṃ laṅkāṃ dhanadena surakṣitām |
abravītparamodāraṃ vittapālamidaṃ vacaḥ

प्रेषितो ऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत ।
त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर

preṣito 'haṃ tava bhrātrā daśagrīveṇa suvrata |
tvatsamīpaṃ mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ vara

तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
वचनं मम वित्तेश यद्ब्रवीति दशाननः

tacchrūyatāṃ mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
vacanaṃ mama vitteśa yadbravīti daśānanaḥ

इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा ।
भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः

iyaṃ kila purī ramyā sumālipramukhaiḥ purā |
bhuktapūrvā viśālākṣa rākṣasairbhīmavikramaiḥ

तेन विज्ञाप्यते सो ऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज ।
तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः

tena vijñāpyate so 'yaṃ sāmprataṃ viśravātmaja |
tadeṣā dīyatāṃ tāta yācatastasya sāmataḥ

प्रहस्तादभिसंश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः

prahastādabhisaṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |
pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः ।
निवासिते च मे यक्षैर्दानमानादिभिर्गुणैः

dattā mameyaṃ pitrā tu laṅkā śūnyā niśācaraiḥ |
nivāsite ca me yakṣairdānamānādibhirguṇaiḥ

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरं राज्यं च यन्मम ।
तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्

brūhi gaccha daśagrīvaṃ puraṃ rājyaṃ ca yanmama |
tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam

एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम्

evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam

अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ।
एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम

abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam |
eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama

दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā |
mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तो ऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम

brahmarṣistvevamukto 'sau viśravā munipuṅgavaḥ |
prāñjaliṃ dhanadaṃ prāha śṛṇu putra vaco mama

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम सन्निधौ ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुशोक्तः सुदुर्मतिः

daśagrīvo mahābāhuruktavānmama sannidhau |
mayā nirbhartsitaścāsīdbahuśoktaḥ sudurmatiḥ

स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसते च पुनः पुनः ।
श्रेयो ऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम

sa krodhena mayā cokto dhvaṃsate ca punaḥ punaḥ |
śreyo 'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama

वरप्रदानसम्मूढो मान्या ऽमान्यान् स दुर्मतिः ।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः

varapradānasammūḍho mānyā 'mānyān sa durmatiḥ |
na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ

तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।
निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः

tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |
niveśaya nivāsārthaṃ tyaktvā laṅkāṃ sahānugaḥ

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी ।
काञ्चनैः सूर्यसङ्काशैः पङ्कजैः संवृतोदका

tatra mandākinī ramyā nadīnāmuttamā nadī |
kāñcanaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā

कुमुदैरुत्पलैश्चैव तथा ऽन्यैश्च सुगन्धिभिः

kumudairutpalaiścaiva tathā 'nyaiśca sugandhibhiḥ

तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः ।
विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदा ऽ ऽश्रिताः

tatra devāḥ sagandharvāḥ sāpsaroragakiṃnarāḥ |
vihāraśīlāḥ satataṃ ramante sarvadā ' 'śritāḥ

न हि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा ।
जानीषे हि यथा ऽनेन लब्धः परमको वरः

na hi kṣamaṃ tavānena vairaṃ dhanada rakṣasā |
jānīṣe hi yathā 'nena labdhaḥ paramako varaḥ

एवमुक्तो गृहीत्वा ऽ ऽशु तद्वचः पितृगौरवात् ।
सदारपुत्रः सामान्यः सवाहनधनो गतः

evamukto gṛhītvā ' 'śu tadvacaḥ pitṛgauravāt |
sadāraputraḥ sāmānyaḥ savāhanadhano gataḥ

प्रहस्तो ऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत् ।
प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम्

prahasto 'tha daśagrīvaṃ gatvā vacanamabravīt |
prahṛṣṭātmā mahātmānaṃ sahāmātyaṃ sahānujam

शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्त्वैनां धनदो गतः ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं प्रतिपालय

śūnyā sā nagarī laṅkā tyakttvaināṃ dhanado gataḥ |
praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ pratipālaya

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः ।
विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः

evamukto daśagrīvaḥ prahastena mahābalaḥ |
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ bhrātṛbhiḥ sabalānugaiḥ

धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम् ।
आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा

dhanadena parityaktāṃ suvibhaktamahāpathām |
āruroha sa devāriḥ svargaṃ devādhipo yathā

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः ।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः

sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |
nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरन्दरस्वेव तदा ऽमरावतीम्

dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm |
svalaṅkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ purandarasveva tadā 'marāvatīm