सर्ग 110: श्रीराम अपने वैष्णव स्वरूप में प्रवेश करते हैं

अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः

adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhāśritām |
sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ

तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन्नृपः ।
आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः

tāṃ nadīmākulāvartāṃ sarvatrānusarannṛpaḥ |
āgataḥ saprajo rāmastaṃ deśaṃ raghunandanaḥ

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वैः परिवृतो देवैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः

atha tasminmuhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ |
sarvaiḥ parivṛto devairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ

आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः ।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः

āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ |
vimānaśatakoṭībhirdivyābhirabhisaṃvṛtaḥ

दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् ।
स्वयम्प्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः

divyatejovṛtaṃ vyoma jyotirbhūtamanuttamam |
svayamprabhaiḥ svatejobhiḥ svargibhiḥ puṇyakarmabhiḥ

पुण्या वाता ववुश्चैव गन्धवन्तः सुखप्रदाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च देवैर्मुक्ता महौघवत्

puṇyā vātā vavuścaiva gandhavantaḥ sukhapradāḥ |
papāta puṣpavṛṣṭiśca devairmuktā mahaughavat

तस्मिंस्तूर्यशतैः कीर्णे गन्धर्वाप्सरसङ्कुले ।
सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे

tasmiṃstūryaśataiḥ kīrṇe gandharvāpsarasaṅkule |
sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame

ततः पितामहो वाणीमन्तरिक्षादभाषत ।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव

tataḥ pitāmaho vāṇīmantarikṣādabhāṣata |
āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto 'si rāghava

भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्विकां तनुम् ।
यामिच्छसि महाबाहो तां तनुं प्रविश स्विकाम् ।
वैष्णवीं तां महातेजस्तद्वाकाशं सनातनम्

bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svikāṃ tanum |
yāmicchasi mahābāho tāṃ tanuṃ praviśa svikām |
vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejastadvākāśaṃ sanātanam

त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्प्रजानते ।
ऋते मायां विशालाक्षीं तव पूर्वपरिग्रहाम् ।
त्वामचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं सर्वसङ्ग्रहम्

tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ kecitprajānate |
ṛte māyāṃ viśālākṣīṃ tava pūrvaparigrahām |
tvāmacintyaṃ mahadbhūtamakṣayaṃ sarvasaṅgraham

यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ां विशालाक्षीं तव पूर्वपरिग्रहाम् ।

yāmicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśa svayam āṃ viśālākṣīṃ tava pūrvaparigrahām |

पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः ।
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः

pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ |
viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ

ततो विष्णुमयं देवं पूजयन्ति स्म देवताः ।
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः

tato viṣṇumayaṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ |
sādhyā marudgaṇāścaiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ

ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः ।
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः

ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaśca yāḥ |
suparṇanāgayakṣāśca daityadānavarākṣasāḥ

सर्वं पुष्टं प्रमुदितं सुसम्पूर्णमनोरथम् ।
साधु साध्विति तैर्देवैस्त्रिदिवं गतकल्मषम्

sarvaṃ puṣṭaṃ pramuditaṃ susampūrṇamanoratham |
sādhu sādhviti tairdevaistridivaṃ gatakalmaṣam

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ।
एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत

atha viṣṇurmahātejāḥ pitāmahamuvāca ha |
eṣāṃ lokaṃ janaughānāṃ dātumarhasi suvrata

इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता यशस्विनः ।
भक्ता हि भजितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते

ime hi sarve snehānmāmanuyātā yaśasvinaḥ |
bhaktā hi bhajitavyāśca tyaktātmānaśca matkṛte

तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान्सान्तानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः

tacchrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ |
lokānsāntānikānnāma yāsyantīme samāgatāḥ

यच्च तिर्यग्गतं किञ्चित्त्वामेवमनुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या वै तत्सन्ताने निवत्स्यति

yacca tiryaggataṃ kiñcittvāmevamanucintayat |
prāṇāṃstyakṣyati bhaktyā vai tatsantāne nivatsyati

सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे

sarvairbrahmaguṇairyukte brahmalokādanantare

वानराश्च स्विकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ।
येभ्यो विनिस्सृताः सर्वे सुरेभ्यः सुरसम्भवाः

vānarāśca svikāṃ yonimṛkṣāścaiva tathā yayuḥ |
yebhyo vinissṛtāḥ sarve surebhyaḥ surasambhavāḥ

तेषु प्रविविशे चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम् ।
पश्यतां सर्वदेवानां स्वान्पितऽन्प्रतिपेदिरे

teṣu praviviśe caiva sugrīvaḥ sūryamaṇḍalam |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ svānpita'npratipedire

तथोक्तवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः ।
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः

tathoktavati deveśe gopratāramupāgatāḥ |
bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ

अवगाह्य जलं यो यः प्राणी ह्यासीत् प्रहृष्टवत् ।
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सो ऽध्यरोहत

avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hyāsīt prahṛṣṭavat |
mānuṣaṃ dehamutsṛjya vimānaṃ so 'dhyarohata

तिर्यग्योनिगतानां च शतानि सरयूजलम् ।
सम्प्राप्य त्रिदिवं जग्मुः प्रभासुरवपूंषि च ।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन्

tiryagyonigatānāṃ ca śatāni sarayūjalam |
samprāpya tridivaṃ jagmuḥ prabhāsuravapūṃṣi ca |
divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan

गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च ।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन्

gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |
prāpya tattoyavikledaṃ devalokamupāgaman

तस्मिन्नपि समापन्ना ऋक्षवानरराक्षसाः ।
ते ऽपि स्वर्गं प्रविविशुर्देहान्निक्षिप्य चाम्भसि

tasminnapi samāpannā ṛkṣavānararākṣasāḥ |
te 'pi svargaṃ praviviśurdehānnikṣipya cāmbhasi

ततः समागतान्सर्वान्स्थाप्य लोकगुरुर्दिवि ।
जगाम त्रिदशैः सार्धं सदा हृष्टैर्दिवं महत्

tataḥ samāgatānsarvānsthāpya lokagururdivi |
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ sadā hṛṣṭairdivaṃ mahat