सर्ग 109: अयोध्या से महाप्रस्थान

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasamathābravīt

अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे दीप्यमानं सह द्विजैः ।
वाजपेयातपत्रं च शोभमानं महापथे

agnihotraṃ vrajatvagre dīpyamānaṃ saha dvijaiḥ |
vājapeyātapatraṃ ca śobhamānaṃ mahāpathe

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकार विधिवद्धर्मं महाप्रास्थानिकं विधिम्

tato vasiṣṭhastejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
cakāra vidhivaddharmaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim

ततः सूक्ष्माम्बरधरो ब्रह्ममावर्तयन्परम् ।
कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययावथ

tataḥ sūkṣmāmbaradharo brahmamāvartayanparam |
kuśāngṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāvatha

अव्याहरन्क्वचित्किञ्चिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि ।
निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमान इवांशुमान्

avyāharankvacitkiñcinniśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi |
nirjagāma gṛhāttasmāddīpyamāna ivāṃśumān

रामस्य दक्षिणे पार्श्वे सपद्मा श्रीरपाश्रिता ।
सव्ये तु ह्रीर्महादेवी व्यवसायस्तथाग्रतः

rāmasya dakṣiṇe pārśve sapadmā śrīrapāśritā |
savye tu hrīrmahādevī vyavasāyastathāgrataḥ

शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतमुत्तमम् ।
तथा ऽ ऽयुधानि ते सर्वे ययुः पुरुषविग्रहाः

śarā nānāvidhāścāpi dhanurāyatamuttamam |
tathā ' 'yudhāni te sarve yayuḥ puruṣavigrahāḥ

वेदा ब्राह्मणरूपेण गायत्री सर्वरक्षिणी ।
ओङ्कारो ऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः

vedā brāhmaṇarūpeṇa gāyatrī sarvarakṣiṇī |
oṅkāro 'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmamanuvratāḥ

ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः ।
अन्वगच्छन्महात्मानं स्वर्गद्वारमपावृतम्

ṛṣayaśca mahātmānaḥ sarva eva mahīsurāḥ |
anvagacchanmahātmānaṃ svargadvāramapāvṛtam

तं यान्तमनुगच्छन्ति ह्यन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिङ्कराः

taṃ yāntamanugacchanti hyantaḥpuracarāḥ striyaḥ |
savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṅkarāḥ

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ।
रामं गतिमुपागम्य साग्निहोत्रमनुव्रतः

sāntaḥpuraśca bharataḥ śatrughnasahito yayau |
rāmaṃ gatimupāgamya sāgnihotramanuvrataḥ

ते च सर्वे महात्मानः साग्निहोत्राः समागताः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुजग्मुर्महामतिम्

te ca sarve mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāgatāḥ |
saputradārāḥ kākutsthamanujagmurmahāmatim

मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्रपशुबान्धवाः ।
सर्वे सहानुगा राममन्वगच्छन्प्रहृष्टवत्

mantriṇo bhṛtyavargāśca saputrapaśubāndhavāḥ |
sarve sahānugā rāmamanvagacchanprahṛṣṭavat

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ।
गच्छन्तमन्वगछंस्तं राघवं गुणरञ्जिताः

tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ |
gacchantamanvagachaṃstaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ

ततः सस्त्रीपुमांसस्ते सपक्षिपशुवाहनाः ।
राघवस्यानुगाः सर्वे हृष्टा विगतकल्मषाः

tataḥ sastrīpumāṃsaste sapakṣipaśuvāhanāḥ |
rāghavasyānugāḥ sarve hṛṣṭā vigatakalmaṣāḥ

स्नाताः प्रमुदिताः सर्वे हृष्टाः पुष्टाश्च वानराः ।
दृढं किलकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम्

snātāḥ pramuditāḥ sarve hṛṣṭāḥ puṣṭāśca vānarāḥ |
dṛḍhaṃ kilakilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmamanuvratam

न तत्र कश्चिद्दीनो वा व्रीडितो वा ऽपि दुःखितः ।
हृष्टं समुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम्

na tatra kaściddīno vā vrīḍito vā 'pi duḥkhitaḥ |
hṛṣṭaṃ samuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam

द्रष्टुकामो ऽथ निर्यान्तं रामं जानपदो जनः ।
यः प्राप्तः सो ऽपि दृष्ट्वैव स्वर्गायानुगतो मुदा

draṣṭukāmo 'tha niryāntaṃ rāmaṃ jānapado janaḥ |
yaḥ prāptaḥ so 'pi dṛṣṭvaiva svargāyānugato mudā

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ।
आगच्छन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः

ṛkṣavānararakṣāṃsi janāśca puravāsinaḥ |
āgacchanparayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ

यानि भूतानि नगरे ऽप्यन्तर्धानगतानि च ।
राघवं तान्यनुययुः स्वर्गाय समुपस्थितम्

yāni bhūtāni nagare 'pyantardhānagatāni ca |
rāghavaṃ tānyanuyayuḥ svargāya samupasthitam

यानि पश्यन्ति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च ।
सर्वाणि रामगमने ह्यनुजग्मुर्हि तान्यपि

yāni paśyanti kākutsthaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |
sarvāṇi rāmagamane hyanujagmurhi tānyapi

नोच्छ्वसत्तदयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि दृश्यते ।
तिर्यग्योनिगताश्चापि सर्वे राममनुव्रताः

nocchvasattadayodhyāyāṃ susūkṣmamapi dṛśyate |
tiryagyonigatāścāpi sarve rāmamanuvratāḥ